विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० || ३६८ ||
बृ० सं० अ० ५६ || ३६८ ||

मधुमं भवनेऽपदंशे वा ॥ अथैतद्देवताभागं सुखेन शल्योद्धारानथं चतुष्षष्टिपदविभागेन वक्ष्यामि । तत्र बहिः पूर्वेणार्धपदशेशः । पर्जन्यः अध्य-
र्धपदस्थः, पर्जन्यः अध्यर्धपदशेखरद्वहः, महेन्द्रादिसप्तबुधाः पृथक्क्रमं द्विपदप्रेशाः, अन्तरीक्षोऽध्यर्धपदशः । पवनोऽर्धपदस्थेश दक्षिणेन
पुष्पोऽर्धपदशः । वितथोऽध्यर्धपदशः । गृहक्षतयमभृङ्गनार्वा द्विपदेशाः, क्रोशोऽध्यर्धपदशः । शेषाऽर्धपदस्थाश्च दिक्स्वनगरानायैर्धापदशाः ।
मुरुयोऽध्यर्धपदशः । महाट्चन्द्रादितयो द्विपदेशाः । गगोऽध्यर्धपदशः । तदाशानोऽर्धपदशश्च तदनन्तरः पूर्वोणार्धपदनाथः । वह्नी द्विपदनाथोऽद्य-
मा अर्धपादनाथः, सावित्रो दक्षिणतोऽर्धपदनाथः, सविता द्विपदनाथो मित्रः अर्धपदनाथो रुद्रः । उदगर्धपदनाथो व्याधिः । द्विपदनाथो महीश्वरः ।
अर्धपादनाथः कामः । मध्ये चतुष्पद्भूयो ब्रह्मा एवं बहिर्द्वारेशदेवताः । अन्तर्बद्याह्येशा । एवं पञ्चचत्वारिंशत । तत्र पृष्ठकाले । यस्य नाम
श्रूयते कृतं वा तदस्ति विद्यात् पुच्छवक्त्रपक्षप्रक्षमास्तद्वद्वा अकारादिवर्गे वाजिनराः श्वागोमायुमषरासमाञ्ज । वस्तुतो नवधा विभक्तस्य मध्ये
वक्तारः अकनत एवं सँगे इत्येते क्रमेण प्राच्यादिषु वर्णाः । वर्णप्रथमश्रवणाद्दिक्पतिं तोदिशि शल्यम् । लग्नाच्छुनेषु केन्द्रेषु
निःशल्यं दृढं भवति । पापयुक्तेषु शल्यत्वं न केन्द्रे राशिबशा दिग्भवति बलिनिम्ले आश्लेषाद्यम् । बलहीने शर्कराङ्गारकोष्ठाष्टभस्मरादि
तत्र सर्वेष्विन्थिषु कर्तृममंगं भवति शर्करातषकेशाङ्गारभस्मशल्येषु शोकनष्टव्यधिमरणचोरोपरुद्रवाः । मशाल्ये च देवतयतने देवसान्निध्यान
न भवति । तस्यात्सप्रयत्नेन निःशल्यं वास्तुदेवतागतन कुर्यात् । देवताकोशभवनम् । तस्याग्रेये महानसम् । दक्षिणेन
ज्ञानभवनम् । नैर्ऋते कूप्यगृहम् ॥ । पश्चिमेन तोयगृहम् । वायव्यन भाण्डगृहम् । उदक्प्रेश्यागारम् । ऐशान्नेयज्यागृहम् । प्राक्सर्वकर्मकारगृह
मिति ॥ एतान्यपि शल्यरवर्जितानि कुर्यात् सर्वत्र द्विगुणोच्छाल्येन बुद्धिर्भविति । तद्विज्ञानं भवति । यत्त्र-ऊर्द्धस्य केन्द्रेण सोम्ये शल्ये द्विगुणसिद्धि
तथाऽऽदिकाप्रयत्नवान्कत्वा केन्द्रशशिखेशन चा ॥ १॥ ऊष्मा प्रदृश्यते यत्र व्यङ्गारः शितो क्वचित् । तत्रास्ति विजानोयात्सर्पिर् यदि शल्यमारे ॥
नीलोत्पिलैः श्वेतपदमासिमंणिकाभिः समान्वता ॥ दुर्बन्ध्या च तथा भूमिरस्तराण्यष्टाङ्गुलं भवेत् ॥ ३ ॥ एकनालसमर्थे द्वे दृश्यते यत्र पुष्करे ॥
भूयोमृध्र्ध्न तथाश्वः कथयन्ति धनं बहु ॥ ४ ॥ अङ्गीराः क्षीरिणो वृक्षस्तन्तुभिर्यदि वेष्टिताः ॥ अङ्कटकाः कण्टकिनस्तत्रापि द्रविणं वदेत् ॥ ५॥
दूस भवति वंराकं यत्र चान्ये नराधिप ॥ ॥ तत्रापि द्रविणं वाच्यं श्वेतं यत्र च किंशुकम् ॥ ६ ॥ हिममय्यसी न म्रियते न प्रोहन्ति पादपाः ॥
अकाले पुष्यदा वृक्षास्तत्राथो धनमादिशेत ॥ ७ ॥ शाङ्कको मैथुनं यत्र भुजङ्गश्चित्रमस्तकः ॥ दृश्यते यत्र राजेन्द्र तत्राथो धनमादिशेत् ॥ ८ ॥

---

१ 'नन' इति मु० ।