विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

( ४६६ )
अन्वयः
उन्माद्यन्मधुपेन पुष्पमधुना केलीभुवः पङ्किलाः (जाताः) सर्वे पादपाः
कुसुमप्राग्भारतः भङ्गभयं दिशन्ति । संप्रति चैत्रेण लक्ष्येषु अलक्ष्येषु च
बाणमोक्षरसिकः कामः अस्त्रपरम्पराव्ययविधौ दैन्यं परित्याजितः । -
व्याख्या
उन्माद्यन्तो मदं प्रापिता मधुपा भ्रमरा येन स तेन पुष्पाणां कुसुमानां मधु
रसस्तेन मकरन्देन केलीभुवः क्रीडास्थानानि पङ्किलाः कर्दमसंयुक्ता जाताः ।
सर्वे पादपा वृक्षाः कुसुमानां पुष्पाणां प्राग्भारतो बाहुल्यात्.भारात् भङ्गस्य
पतनस्य त्रुटनस्येत्यर्थः भयं भीति दिशन्ति प्रकटयन्ति । संप्रत्यधुना चैत्रेण
वसन्तेन लक्ष्येष्वलक्ष्येषु च लक्ष्येष्वलक्षेषु च निर्विचारमित्यर्थः । बाणमोक्षे
शरसन्धाने रसिकः समासक्तः कामोऽस्त्राणां शस्त्राणां परम्परा समूहस्तस्या
व्ययविधौ समुत्सर्जनोऽविचार्य प्रयोगकरणे इत्यर्थः । दैन्यं दीनतां निरुत्साहमिति-
भावः । परित्याजित. परिहापितः । अगणितपुष्पास्त्राणां समर्पणादस्त्रविषयकं
कामस्य दैन्यं दूरीकृतमिति भावः । शार्दूलविक्रीडितच्छन्दः ।
भाषा
भौरो को मदोन्मत्त करने वाले मकरन्द से क्रीडास्थलो में कीचड हो गया
है । अर्थात् क्रीडास्थलो मे अत्यधिक मकरन्द चूआ है । सभी वृक्ष अत्यधिक
फूलो के बोझ से टूट जाने का भय सूचित करते है । इस समय निशाने का
विचार न कर यथेच्छ बाण छोडने में आसक्त कामदेव की बाणो के अधिक
खर्च अर्थात् समाप्त हो जाने की दोनता को वसन्त ने दूर कर दिया है । अर्थात्
वसन्त मे अत्यधिक फूलो के होने से, पुष्पसायक कामदेव को, बिना विचारे
पुष्पबाणो का प्रयोग करने की कोई कमी नही है ।
नीता नूतनयौवनप्रणयिना चैत्रेण चित्रां लिपिं
हृर्षाद्दर्पति का न काननमही पुष्पैः कटाक्षैरिव ।
दोलारूढपुरन्ध्रिपोनजघनप्राग्भारमाधुन्वतः
किं मानद्रुमभञ्जनाय गहनं लङ्गानिलस्याधुना ॥७४॥
अन्वयः
नूतनयौवनप्रणयिना चैत्रेण चित्रां लिपि नीता का काननमही कटाक्षैः