सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary

महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished493 पृष्ठ

पृष्ठ 436, कुल 493 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 436

( ४३२ )
उनके पतियों द्वारा जल्दी में आकर आलिङ्गन किये जाने के कारण, वियोग से
उनकी मृत्यु न हो सकने से, लताएँ वसन्त को हँसने लगी अर्थात् विकसित हो गईं।
निवारणं पल्लववीजनानां स्थितिर्निवातेषु गृहोदरेषु ।
मूर्च्छाप्रबन्धेषु वियोगिनीनामासीदपूर्वः परिहारमार्गः ॥३१॥
अन्वयः
वियोगिनीनां मूर्च्छाप्रबन्धेषु पल्लववीजनानां निवारणं निवातेषु
गृहोदरेषु स्थितिः (इति) अपूर्वः परिहारमार्गः आसीत् ।
व्याख्या
वियोगिनीनां पतिविरहितानां कामिनीनां मूर्च्छाप्रबन्धेषु पतिविरहजन्य-
दुःखातिशयात्संजातशून्यदशायां पल्लवैः किसलयैर्वीजनानि वायुसञ्चालनानि तेषां
शीतत्वात्किसलयैर्न वायुसंचालनानां निवारणं निषेधः । नास्ति वातो वायुर्येषु
ते निवातास्तेषु वायुरहितेषु गृहाणामुदराणि मध्यानि तेषु गृहमध्यस्थानेषु स्थिति-
र्निवास इत्यपूर्वो विचित्रः परिहारमार्गो मूर्च्छानिवारणस्योपचारविधिरासीत् ।
विरहावस्थायां शीतोपचारा अपि विशिष्टसंतापकारा भवन्तीति भावः ।
भाषा
पतिविरहजन्य अधिक दुःख से मूर्छित, विरहिणियों की मूर्च्छावस्था में कोमल-
पत्तो से ठण्डी हवा झलने का निषेध और वायुरहित गृहमध्य में निवास इत्यादि
मूर्च्छानिवारण के लिये अभूतपूर्व उपचार होते थे । अर्थात् विरहिणियों को
विरहावस्था में शीतोपचार अधिक संतापकारक होते हैं । इसीलिये मूर्च्छा
निवृत्ति के लिये शीतोपचार का निषेध किया जाता था ।
लीलाशुकाः कोकिलकूजितानामविप्रहर्षाद्विहितानुकाराः ।
गृहादधाव्यन्त¹ वियोगिनीभिर्गुणो हि काले गुणिनां गुणाय ॥३२॥
अन्वयः
अतिप्रहर्षात् कोकिलकूजितानां विहितानुकाराः लीलाशुकाः वियोगि-
नीभिः गृहात् अधाव्यन्त, हि गुणिनां गुणाः काले गुणाय (भवति) ।
¹ 'अवाह्यन्त' इति पाठः साधुतरः ।