सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary

महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished493 पृष्ठ

पृष्ठ 287, कुल 493 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 287

( २७१ )
अन्वयः
दैवोपहत (सः) तेजोनिधीनां रत्नाना संभार धारयन् अपि तमस्तोमैः
तिरोहितः बभूव ।
व्याख्या
दैवेन विधिना 'दैव दिष्टं भागधेय भाग्य स्त्री नियतिर्विधि ' इत्यमर' ।
भाग्येनोपह्तो निरस्तो दुर्भोग्यकवलित इत्यर्थ । स सोमदेवस्तेजसां प्रभाणां
निधय आकरास्तेषां प्रभाकराणा रत्नाना मणीना सम्भार समूहो धारयन् बहन्नपि
तमसामन्धकाराणामज्ञानाना स्तोमैस्समूहैस्तिरोहित प्रच्छन्नो बभूवाऽभूत् ॥
रत्नरूपस्य प्रकाशकारणस्य विद्यमानत्वेऽपि प्रकाशाभावस्य तमसो वर्णनाद्विशे-
षोक्तिरलङ्कार । 'विशेषोक्तिरखण्डेषु कारणेषु फलावच' ।
भाषा
दुर्भाग्य से कवलित वह राजा तेजस्वी, व प्रकाश देने वाले रत्नसमूहो को
धारण करते हुए भी अन्धकार स (अज्ञान से) आवृत हो गया ।
उपरि प्रतिबन्धेन ध्यात्वेव नमतोऽखिलान् ।
अधोगमनमेवासौ विह्वलो बहुमन्यत ॥१०८॥
अन्वयः
असौ उपरि प्रतिबन्ध्वेन विह्वलः ( सन् ) अखिलान् नमतः ध्यात्वा इव
अधोगमनम् एव बहु अमन्यत ।
व्याख्या
असौ सोमदेव उपरि ऊर्ध्वं प्रतिबन्धेन प्रतिरोधेन गन्तुमक्षमत्वेनाऽखिलान्
सर्व्वान् जनान् नमतॊ नति कुर्व्वतोऽधोगच्छतो वा ध्यात्वेव विचार्य्यंवाऽधोगमनमथ
पतनमेव बहु नितातोपयोग्ग्यमन्यत धितातवान् । दैवहतंस्य तस्योन्नतिकरण-
मसम्भवमिति स्वपुरत सर्व्वान् जनान् प्रणतान् दृष्ट्या सोऽप्यधःपतनमेवोप-
योगीति निर्धारितवानिति भाव । उत्प्रेक्षालङ्कार ।
भाषा
यह राजा उन्नति के मार्ग पर आरुढ न हो सकने के कारण घबडा कर सब
लोगो को नीचे झुक कर नमस्कार करते हुए देख कर मानो वह नीचे झुकने को
अर्थात् अधः पतन को ही उपयोगी समझने लगा ।