विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)
Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary
महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 214, कुल 493 में से
संदर्भ में पढ़ें( १९० )
बहने वाली नदी, समुद्र में जा मिलने की ही अपेक्षा रखती है। अर्थात्
सिफारिश से गुणहीन सोमदेव के युवराज पद पर स्थित होने पर भी राज्य-
श्री विक्रमाङ्कदेव को ही अपनाती थी क्योकि जल प्रवाह से नीच स्थान में
बहने वाली नदी समुद्र में ही मिलने की अपेक्षा रखती है ।
देवोपदेशाद्गुणदर्शनाच्च स एव चित्ते नृपतेरुवास ।
यथा स्तुतं रत्नपरीक्षकेण दृष्टप्रभावं च महार्हरत्नम् ॥५८॥
अन्वयः
सः एव देवोपदेशात् गुणदर्शनात् च नृपतेः चित्ते उवास। यथा
रत्नपरीक्षकेण स्तुतं दृष्टप्रभावं च महार्हरत्नम् ।
व्याख्या
स एव विक्रमाङ्कदेव एव देवोपदेशादाऽऽकाशवाण्याः श्रवणात् गुणदर्शनाद्वि-
क्रमाङ्कदेवे शौर्यादिगुणानामनुभवाच्च नृपते राज्ञश्चित्ते मनसि ‘चित्तं तु चेतो
हृदयं स्वान्तं हृन्मानसं मनः’ इत्यमरः । उवास स्थितिं चकार । यथा रत्न-
परीक्षकेण वैकटिकेन स्तुतं प्रशंसितं दृष्टोऽनुभूतः प्रभावः सामर्थ्यं यस्य तत्
दृष्टप्रभावमनुभूतसामर्थ्यञ्च महार्हरत्नं महर्घ्यं रत्नम् । वैकटिकेन प्रशंसित-
मनुभूतसामर्थ्यं च बहुमूल्यं रत्नं राज्ञो हृदये वक्षःस्थले धार्यते तथैवाऽऽकाशवाण्या,
प्रशंसितोऽनुभूतगुणश्च विक्रमाङ्कदेवो राज्ञो हृदये स्थित इति भावः ।
भाषा
जौहरी द्वारा प्रशंसित और अनुभूत सामर्थ्य वाले बहुमूल्य रत्न के समान
आकाशवाणी द्वारा प्रशंसित और अनुभव में आये हुए उसके गुणों से विक्रमाङ्क
देव ने राजा आहवमल्ल के हृदय में स्थान प्राप्त कर लिया। अर्थात् जिस
प्रकार जौहरी द्वारा प्रशंसित और अनुभव मे आए हुए उसके सामर्थ्य से
बहुमूल्य रत्न को राजा हृदय पर धारण कर लेता है वैसे ही आकाशवाणी से
प्रशंसित और अनुभव में आए हुए उसके गुणो से विक्रमाङ्क देव ने राजा के
हृदय में स्थान प्राप्त कर लिया।
स यौवराज्यश्रियमाश्रितस्य ज्येष्ठस्य राज्ये च पितुः स्थितस्य ।
कार्यं द्वयोरप्यखिलं बभार भूरेशपयोर्भारमिवादिकूर्मः ॥५९॥