विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)
Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary
महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 197, कुल 493 में से
संदर्भ में पढ़ें( १७२ )
पभोगेषु सम्भोगेषु वशे स्थिता ममाऽऽधीना दानसम्भोग्यादिषु नास्ति मे
द्रव्याभाव इत्यर्थ । तव प्रसादादनुग्रहात्समस्तं समग्रं वस्तुजात सुलभे सुखेन
लभ्य, मे मम युवराजभावो यौवराज्ये नियोजनमास्ता विरमतु ।
भाषा
मेरी आज्ञा का सब राजा लोग पालन करते हैं । दान और उपभोग के
लिये मुझे द्रव्य की कमी नहीं है । आप के अनुग्रह से मुझे सब सुलभ है ।
मुझे युवराज बनाने का विचार स्थगित किया जाय ।
जगाद देवोऽथ मदीप्सितस्य किं वत्स धत्से प्रतिकूलभावम् ।
ननु त्वदुत्पत्तिपरिश्रमे मे स चन्द्रचूडाभरणः प्रमाणम् ॥३१॥
अन्वयः
अथ देवः जगाद । वत्स मदीप्सितस्य प्रतिकूलभावं किं धत्से ।
ननु मे त्वदुत्पत्तिपरिश्रमे सः चन्द्रचूडाभरणः प्रमाणम् ।
व्याख्या
अथ स्वपुत्रवचनश्रवणानन्तरं देवो राजा जगाद कथयामास । हेवत्स ! हे
पुत्र ! ममेप्सितमभीष्टं मदीप्सितं तस्य मदभीष्टस्य मनोरथस्य प्रतिकूलभावं
प्रातिकूल्यं विरोधमित्यर्थ । किं किमर्थं धत्से करोषि । ननु निश्चयेन मे मम
तवोत्पत्तिर्जन्म त्वदुत्पत्तिस्तत्र परिश्रमस्तपस्यादिकरणं तस्मिन् स चन्द्रश्चूडायां
शिरस आभरणं भूषणं यस्य स शिवः प्रमाणं साक्षी । स शिव एव जानाति
तव जन्महेतो यादृशं कठिनतपश्चरण मयाऽनुष्ठितमतो मम मनोरथस्य विरोधं
विहाय तत्साधयेति भाव ।
भाषा
पुत्र की ऐसी उक्ति को सुनने के अनन्तर राजा ने कहा । बेटा ! मेरे
अभीप्सित कार्य का क्यों विरोध करते हो। तुम्हारा जन्म होने के लिये मुझे
तपश्चरणादि अनुष्ठान में कैसा परिश्रम करना पड़ा है यह चन्द्रशेखर शंकर ही
जानते हैं । इसलिये मेरी इच्छा का विरोध न करो ।
धत्से जगद्रक्षणयामिकत्वं न चेन्मङ्गीकृतयौवराज्यः ।
मौर्वीरवापूरितदिङ्मुखस्य क्लान्तिः कथं शाम्यतु मद्भुजस्य ॥३२॥