विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)
Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary
महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 163, कुल 493 में से
संदर्भ में पढ़ें( १३८ )
भाषा
सायकाल के समय में पृथ्वीपति की चञ्चल नेत्रवाली रानी के हृदय में
प्रतिबिम्बित चन्द्रमा मानो गर्भ में सुख से रहने वाले राजपुत्र की गोल तकिया
का काम करता था ।
अतः परं भविष्णुवीरपुत्रानुरूपं तस्य दोहदं वर्णयति कवि :-
नृपप्रिया स्थापयितुं पदद्वयीमियेप दिक्कुञ्जरकुम्भभित्तिषु ।
चिराय धाराजलपानलम्पटा कृपाणलेखासु मुमोच लोचने ॥७४॥
अन्वयः
नृपप्रिया दिक्कुञ्जरकुम्भभित्तिषु पदद्वयीं स्थापयितुम् इयेप। चिराय
धाराजलपानलम्पटा कृपाणलेखासु लोचने मुमोच ।
व्याख्या
नृपप्रिया राजपत्नी दिक्कुञ्जराणा दिग्दन्तिना कुम्भा एव भित्तयः कुड्यानि
'भित्ति. स्त्री कुड्यम्' इत्यमरः। तासु पदद्वयीं चरणयुगलं स्थापयितुं निक्षेप्तु-
मिमेपाऽऽचकाङ्क्ष । चिराय चिरकालात् 'चिराय चिररात्राय चिरस्याद्याश्चि-
रार्थकाः' इत्यमरः। धारायाः प्रवाहस्य जलं पयस्तस्य पाने लम्पटा लालसा-
युक्ता सा नृपपत्नी कृपाणाना करवालाना रेखा धारा तासु करवालधारासु
लोचने नयने मुमोच प्रक्षिप्तवती । अत्र खड्गधारायां जलधारात्वारोपः ।
भाषा
रानी, दिग्गजो के गण्डस्थलरूपी दीवारो पर अपने दोनो पैर रखने की
इच्छा करने लगी । चिरकाल से धार का जल पीने की लालसा रखने वाली
रानी तलवारो की धारो पर अपनी आँखें डालने लगी । अर्थात् गर्भस्थित
बालक में वीर रस प्रधान रहने से रानी को वीर रस का दोहद होने लगा ।
मुहुः प्रकोपादुपरीस्थितासु सा चकार तारास्वपि पाटले दृशौ ।
गुरुस्मया कारयितुं दिगङ्गनाः पदाब्जसंवाहनमाजुहाव च ॥७५॥
अन्वयः
गुरुस्मया सा प्रकोपात् उपरिस्थितासु तारकासु अपि मुहुः पाटले दृशौ
चकार। पदाब्जसंवाहनं कारयितुम् दिगङ्गनाः आजुहाव च ।