सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary

महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished493 पृष्ठ

पृष्ठ 153, कुल 493 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 153

( १३० )
उवाह धौतां क्षितिपालवल्लभा सुधाप्रवाहैरिव देहकन्दलीम् ।
विषादपङ्कक्षयतः क्ष्मापतेर्निरन्तरं तु प्रससाद मानसम् ॥६२॥
अन्वयः
'क्षितिपालवल्लभा सुधाप्रवाहैः धौताम् इव देहकन्दलीम् उवाह । क्ष्मापतेः
मानसं तु विषादपङ्कक्षयतः निरन्तरं प्रससाद ।
व्याख्या
क्षितिपालस्य भूपालस्य वल्लभा प्रिया राज्ञी सुधाया अमृतस्य प्रवाहैः
संतानैर्धौतां प्रक्षालितामत एव श्वेतामिव देहकन्दलीं शरीरलतामुवाह धारितवती ।
क्ष्मापतेः पृथ्वोपतेः 'विपुला गह्वरी धात्री गौरिला कुंभिनी क्ष्मा । भूतधात्री
रत्नगर्भा जगती सागराम्बरा।' इत्यमरः । मानसं मनस्तु विषादो दुःखं स
एव पङ्कः कर्दमस्तस्य क्षयतो विनाशात् निरन्तरमजस्रं प्रससाद प्रसन्नतां समवाप ।
मानसं सरः पङ्कराहित्याद्यथा निर्मलजलेन प्रसन्नतां प्राप्नोति तथैव नृपस्य मनो
दुःखरहित्याद् गर्भचिन्हैः सुखं प्राप । अत्रोत्प्रेक्षारूपकश्लेषाणां संकरस्तेन
शरहृतुवृत्तान्त प्रतीत इति वस्तुध्वनि ।
भाषा
रानी, अमृत से धोई हुई के समान श्वेत शरीर को धारण करने लगी अर्थात्
रानी सफेद पड़ने लगी । राजा का मन दुख रूपी कीचड़ का क्षय होने से
निरन्तर प्रसन्न होने लगा । जिस प्रकार कीचड़ दूर होकर निर्मल जल रहने से
मानस सरोवर प्रसन्न होता है वैसे ही राजा का मन दुख दूर होकर गर्भ के
चिन्ह से निरन्तर प्रसन्न हुआ ।
निपीड्य चन्द्रं पयसे निवेशिता ध्रुवं तदीयस्तनकुम्भयोः सुधा ।
यदुत्पलश्यामलमाननं तयोः सलाञ्छनच्छायमिव व्यराजत ॥६३॥
अन्वयः
पयसे चन्द्रं निपीड्य सुधा तदीयस्तनकुम्भयोः ध्रुवं निवेशिता । यत्
तयोः उत्पलश्यामलम् आननं सलाञ्छनच्छायम् इव व्यराजत ।