विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)
Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary
महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 106, कुल 493 में से
संदर्भ में पढ़ें( ८३ )
होने से समुद्र, अपने जल के खारेपन की सराहना करने लगा । अर्थात् यदि
जल नमकीन न होता तो उस राजा की सेना उसका सब जल पी जाती ।
उत्तम्भयामास पयोनिधेर्यस्तीरे जयस्तम्भमदम्भवीरः ।
असूयितं स्वैरविहारशीलैरालानभीत्या जलवारणेन्द्रैः ॥१११॥
अन्वय
अदम्भवीरः यः पयोनिधेः तीरे स्वैरविहारशीलैः जलवारणेन्द्रैः
आलानभीत्या असूयितं जयस्तम्भम् उत्तम्भयामास ।
व्याख्या
नास्ति दम्भ कपटो यस्मिन्स अदम्भ आडम्बररहितश्चासो वीरो योद्धा
यो राजा पयोनिधे समुद्रस्य तीरे तटे स्वैरं स्वच्छन्दं विहारस्य विहरणस्य शील
स्वभावो येषां तैर्जलवारणेन्द्रैस्समुद्रहस्तिभिरालानस्य करिबन्धरतम्भस्य 'तोन
वेणुकमालान बन्धस्तम्भेऽथ शृंखले' इत्यमरः । भीत्या भयेनाऽसूयितं दोषाविष्क-
रणेन निन्दित जयस्तम्भ विजयसूचकस्तम्भमुत्तम्भयामास निचखान । जयस्तम्भे
समुद्रगजानामावानस्य भ्रान्त्याऽसूयेति प्रतीत्या भ्रान्तिमानलङ्कारो व्यङ्ग्य ।
भाषा
दम्भरहित वीर, उस राजा ने, स्वच्छन्द विहार करने वाले जल हाथियो
द्वारा हाथी बाधन के खूंट के भय से ईर्ष्या युक्त दृष्टि से देखे जानेवाले विजय-
स्तम्भ को समुद्र के तट पर गाड दिया ।
लब्ध्वा यदन्तःपुरसुन्दरीणां लावण्यनिष्यन्दमुपान्तभाजाम् ।
गृहीतसारस्त्रिदशैः पयोधिः पीयूषसंदर्शनसौख्यमाप ॥११२॥
अन्वयः
त्रिदशैः गृहीतसारः पयोधिः उपान्तभाजां यदन्तःपुरसुन्दरीणां लाव-
ण्यनिष्यन्दं लब्ध्वा पीयूषसंदर्शनसौख्यम् आप ।
व्याख्या
त्रिदशैर्देवं 'अमरा निर्जरा देवास्त्रिदशा विबुधाः सुरा' इत्यमरः । गृहीत
स्वायत्तीकृत सारस्तत्त्वममृतं यस्य स पयोधि समुद्र उपान्तं सामीप्यं भजन्ति