वायु पुराण

[अ० ८७ श्लो० ११-३३] वायुपुराणम्। ३१५

(गीतालङ्कारनिर्देशः)

कुमारमपरं विद्याद्विस्तरं वमनं गतम् । एष वै चाप्यपाङ्गस्तु कुतारकः कलाधिकः ॥ ११
श्येनस्त्वेकान्तरे जातः कलामात्रान्तरे स्थितः । तस्मिंश्चैव स्वरे वृद्धिस्तिष्ठते तद्विलक्षणा ॥ १२
श्येनस्तु अपरोहस्तु उत्तरः परिकीर्तितः । कलाकलप्रमाणाच्च सबिन्दुनीम जायते ॥ १३
बिन्दुरेककला कार्या वर्णान्तस्थायिनी भवेत् । विपर्ययस्वरोऽपि स्याद्यस्य दुर्घटितोऽपि न ॥
एकान्तरा तु वाद्यं तु षड्जतः परमः स्वरः । आक्षेपास्कन्दनं कार्यं काकस्येवोच्चपुष्कलम् ॥ १५
संतारौ तौ तु संचार्यो कार्यं वा कारणं तथा । आक्षिप्तमवरोहापि मोक्षमद्यस्तथैव च ॥ १६
द्वादशं च कलास्थानमेकान्तरगतं ततः । ( * प्रेङ्खोलितमलंकारमेवं स्वरसमन्वितम् ॥ १७
स्वरसंक्रामकाच्चैव ततः प्रोक्तं तु पुष्कलम् । मक्षिप्तमेव कलया पादानीतरयो भवेत् ॥ ) १८
द्विक्लं वा यथा भूतं यत्तद्घासितमुच्यते । उच्चाराद्विस्वरारूढा तथा चाष्टस्वरान्तरम् ॥ १९
यस्तु स्यादवरोहो वा तारतो मन्द्रतोऽपि वा । एकान्तरहिता ह्येते तमेव स्वरमन्ततः ॥ २०
मक्षिप्तच्छेदनों नाम चतुष्कलगण स्मृतः । अलंकारा भवन्त्येते त्रिंशद्ये वै प्रकीर्तिताः ॥
वर्णस्थानप्रयोगेण कलामात्राप्रमाणतः ॥ २१
संस्थानं च प्रमाणं च विकारी लक्षणं तथा । चतुर्विधमिदं ज्ञेयमलंकारप्रयोजनम् ॥ २२
यथाऽऽत्मनो ह्यलंकारो विपर्यस्तोऽतिगर्हितः । वर्णमेवाप्यलं कर्तुं विषमं ह्यात्मसंभवात् ॥ २३
नानाभरणसंयोगाद्यथा नार्या विभूषणम् । वर्णस्य चैवालंकारो विपर्यस्तोऽतिगर्हितः ॥ २४
न पादे कुण्डले दृष्टे न कण्ठे रसना तथा । एवमेव ह्यलंकारो विपर्यस्सो विगर्हितः ॥ २५
क्रियमाणोऽप्यलंकारो रागं यश्चैव दर्शयेत् । यथोद्दिष्टस्य मार्गस्य कर्तव्यस्य विधीयते ॥ २६
लक्षणं पर्यवस्यापि वर्णिकाभिः प्रवर्तनम् । याताथ्येन वक्ष्यामि मासोद्भवमुखोद्भवै ॥ २७
त्रवोविंशत्यशीतिस्तु तेषामेतद्विपर्ययः । षड्जपक्षोऽपि तत्त्वादौ मध्यौ हीनस्वरो भवेत् ॥ २८
षड्जमध्यमयोश्चैव ग्रामयोः पर्ययस्तया । मानो योत्तरमन्दस्य षडेवात्राविकस्य च ॥ २९
स्वरालंप्रत्ययश्चैव सर्वेषां प्रत्ययः स्मृतः । अनुगम्य वहिर्गीतं विज्ञातं पञ्चदैवतम् ॥ ३०
गोरूपाणां पुरस्तात्तु मध्यमांशस्तु पर्ययः । तयोर्विभागो गीतानां लावण्यमार्गसंस्थितः ॥ ३१
अनुषङ्गं मयोद्दिष्टं स्वसारं च स्वरान्सरम् । पर्ययः संप्रवर्तेत सप्तस्वरपदक्रमम् ॥ ३२
गान्धारांशेन गीयन्ते चत्वारि मद्रकानि च । पञ्चमो मध्यमश्चैव धैवते तु निषादजैः ॥
षड्जर्षभैश्च जानीमो भद्रकेष्वेव नान्तरे ॥ ३३

---

* धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थो ग. पुस्तके नास्ति ।