वायु पुराण

[ अ०८६श्लो० ३६-५८]
वायुपुराणम् ।
३१३

(वैवस्वतमनुवंशगान्धर्वमूर्च्छनालक्षणकथनम्)

सूत उवाच—

सप्त स्वरास्त्रयो ग्रामा मूर्च्छनास्त्वेकविंशतिः । तालाश्चैकोनपञ्चाशदित्येतत्स्वरमण्डलम् ॥ ३६
षड्जर्षभौ च गान्धारो मध्यमः पञ्चमस्तथा । धैवतश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादवान् ॥ ३७
सौवीरी माध्यमग्रामो हरिणास्या तथैव च । स्यात्कलोपबलोपेता चतुर्थी शुद्धमध्यमाः ॥ ३८
शार्ङ्गी च पावनी चैव दृष्टाका च प्रथाक्रमम् । मध्यमग्रामिकाः ख्याताः षड्जग्रामं निबोधत ॥ ३९
उत्तरमन्द्रा जननी तथा या चोत्तरायता । शुद्धषड्जा सथा चैव जानीयात्सप्तमीं च ताम् ॥ ४०
गांधारग्रामिकांश्चान्यानिकीर्त्यमानान्निबोधत । अग्निष्टोमिकमाद्यं तु द्वितीयं वाजपेयिकम् ॥ ४१
तृतीयं पौण्ड्रकं प्रोक्तं चतुर्थं चाऽश्वमेधिकम् । पञ्चमं राजसूयं च षष्ठं चक्रसुवर्णकम् ॥ ४२
सप्तमं गोसवं नाम महावृष्टिकमष्टमम् । ब्रह्मदानं च नवमं प्राजापत्यमनन्तरम् ॥ ४३
नागपक्षाश्रयं विद्याद्रोत्तरं च तथैव च । हयक्रान्तं मृगक्रान्तं विष्णुकान्तं मनोहरम् ॥ ४४
सूर्यक्रान्तं वरेण्यं च मत्तकोकिलवादिनम् । सावित्रमर्धसावित्रं सर्वतोभद्रमेव च ॥ ४५
सुवर्णं च सुतन्द्रं च विष्णुं वैष्णवरावभौ । सागरं विजयं चैव सर्वभूतमनोहरम् ॥ ४६
हंसं ज्येष्ठं विजानीमस्तुम्बुरुप्रियमैव च । मनोहरमधात्र्यं च गन्धर्वानुगतश्च यः ॥ ४७
अलम्बुषेष्ठश्च तथा नारदप्रियं एव च । कथितो भीमसेनेन नागराणां यथा प्रियः ॥ ४८
विकलोपनीतावनिसा श्रीराखवो भार्गवप्रियः । * अभिरम्यश्च शुक्रश्च पुण्यः पुण्यारकः स्मृतः ॥
विंशतिर्मध्यग्रामः षड्जग्रामश्चतुर्दश ॥ ४९
तथा पञ्चदशेऽच्छन्ति गान्धारग्रामसंस्थितान् । ससौवीरा तु गान्धारी ब्रह्मणा ह्युपगीयते ॥ ५०
उत्तरादिस्वरस्यैव ब्रह्मा वै देवताऽत्र च । हरिदेशसमुत्पन्ना हरिणास्या व्यजायत ॥
मूर्छना हरिणास्यैव अस्या इन्द्रोऽधिदैवतम् ॥ ५१
करोपनीतवितता मरुद्भिः स्वरमण्डले । सा कलोपनता तस्मान्मारुतश्चात्र दैवतम् ॥ ५२
मरुद्देशसमुत्पन्ना मूर्छना शुद्धमध्यमा । मध्यमोऽत्र स्वरः शुद्धो गन्धर्वश्चात्र देवता ॥ ५३
मृगैः सह संचरते सिद्धानां मार्गदर्शने । यस्मात्तस्मात्स्मृता मार्गी मृगेन्द्रोऽस्याश्च देवता ॥ ५४
सा चा ऽऽश्रमसमायुक्ता अनेकान्यौरवान्भवान् । मूर्छना योजना ह्येषा रजसा रजनी ततः ॥
ताल उत्तरमन्द्रांशः षड्जदैवतकां विदुः । तस्मादुत्तरतालं च प्रथमं स्वायतं विदुः ॥
तस्मादुत्तरमन्द्रोऽयं देवताऽस्य ध्रुवो ध्रुवम् ॥ ५६
आयामादुत्तरत्वाच्च धैवतस्योत्तरायणः । स्यादियं मूर्छना ह्येवं पितरः श्राद्धदेवताः ॥ ५७
शुद्धषड्जस्वरं कृत्वा यस्मादग्निं महर्षयः । उपतिष्ठन्ति तस्मात्तं जानीयाच्छुद्धषड्जिकम् ॥ ५८

---

* इदमर्धं नास्ति क पुस्तके ।

४०