वायु पुराण

[अ०६६ श्लो० ७६-९८]
(कश्यपीयप्रजासर्गः)
वायुपुराणम्।
२४१

स्रग्वी ककुद्मी द्युतिमानमृतालंयसंभवः। सुरभ्यनुमते दत्तो ध्वजो माहेश्वरस्तु सः॥ ७६
इत्येते कश्यपसुता रुद्रादित्याः प्रकीर्त्तिताः। धर्मपुत्राः स्मृताः साध्या विश्वे च वसवस्तथा॥ ७७
अरिष्टनेमिपत्नीनामपत्यानीह षोडश। बहुपुत्रस्य विदुषश्चतस्रो विद्युतस्स्मृताः॥ ७८
प्रत्यङ्गिरसजाः श्रेष्ठा ऋषयो ब्रह्मर्षिसत्कृताः॥
कृशाश्वस्य तु देवर्षेर्देवप्रहरणाः स्मृताः। एते युगसहस्रान्ते जायन्ते पुनरेव हि॥ ७९
सर्वे देवगणा विप्रास्त्रयस्त्रिंशत्तु च्छन्दजाः। एतेषामपि देवानां निरोधोत्पत्तिरुच्यते॥ ८०
यथा सूर्यस्य लोकेऽस्मिन्नुदयास्तमयावुभौ। एते देवनिकायास्ते संभवन्ति युगे युगे॥ ८१

ऋषय ऊचुः---
साध्याश्च वसवो विश्वे रुद्रादित्यास्तथैव च। आभिजात्या प्रभावैश्च कर्मभिश्चैव विश्रुताः॥ ८२
प्रजापतेश्च विष्णोश्च भवस्य च महात्मनः। अन्तरं ज्ञातुमिच्छामो यश्च यस्माद्विशिष्यते॥ ८३
यश्च यस्मात्प्रभवति यश्च यस्मिन्प्रतिष्ठितः। ज्यायान्यो मध्यमश्चैव कनीयान्यश्च तेषु वै॥ ८४
प्रधानभूतो यस्तेषां गुणभूतश्च तेषु यः। कर्मभिश्चाभिजात्या प्रभावेण च यो महान्॥
एतत्प्रब्रूहि नः सर्वं त्वं हि वेत्थ यथायथम्॥ ८५

सूत उवाच--
अत्र वो वर्णयिष्येऽहमन्तरं तेषु यत्स्मृतम्। यद्ब्रह्मविष्णुरुद्राणां शृणुध्वं मे विवक्षतः॥ ८६
राजसी तामसी चैव सात्त्विकी चैव ताः स्मृताः। तन्वः स्वयंभुवः प्रोक्ता काले काले भवन्ति याः॥
एतासामन्तरं वक्तुं नैव शक्यं द्विजोत्तमाः। गुणवृद्धिनिबद्धत्वाद्विधानुग्रहबन्धतः॥ ८८
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च गुणवृद्धिमितिह द्विजः। यथाशक्त्या प्रवक्ष्यामि तनूनां तान्निबोधत॥ ८९
[*ब्राह्मी तु राजसी तेषां कालारूपा तामसी स्मृता। सात्त्विकी पौरुषी चैव कर्म तासां निबोधत]
एका तु कुरुते तासां राजसी सर्वतः प्रजाः। एका चैवार्णवस्था तु साऽनुगृह्णाति सात्त्विकी॥ ९१
एका सा क्षिपते काले तामसी ग्रसते प्रजाः॥ ९१
रजसा तु समुद्रिक्तो ब्रह्मा संभवते यदा। पुरुषाख्या तदा तस्य सात्त्विकी विनिवर्तते॥ ९२
यदा भवति कालात्मा उद्रेकात्तमसस्तु सः। ब्रह्माख्या सा तदा त्वस्य राजसी विनिवर्तते॥ ९३
सत्त्वोद्रेकात्तु पुरुषो यदा भवति स प्रभुः। कालाख्या सा तदा तस्य पुनर्न भवतीति वै॥ ९४
क्रमात्तस्य निवर्तन्ते रूपं नाम च कर्म च। त्रैलोक्ये वर्तमानस्य सर्गानुग्रहानग्रहैः॥ ९५
यदा भवति ब्रह्मा च तदा चान्तरमुच्यते। यदा च पुरुषो ब्रह्मा न चैव पुरुषस्तु सः॥ ९६
[+यदा च पुरुषो भवति ब्रह्मा न भवते तदा। यदा भक्षन्द्ववति हि तदा न पुरुषस्तु सः॥ ९७
यदा भद्रो भवेद्धृयो ब्रह्मा न भवते तदा। यदा न भवति ब्रह्मा न चैव पुरुषस्तु सः] ९८

* धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थः क. पुस्तके नास्ति। + धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थः क. ख. पुस्तकयोर्नास्ति।
३१