वायु पुराण

१२४ श्रीमद्द्वैपायनमुनिप्रणीतम्– [अ० ३९-४० श्लो० ६३-६४-१-१८]
( भुवनविन्यासः )

वैवस्वतस्य सोमस्य वायोर्नागाधिपस्य च सुपक्षे पर्वतवरे चत्वार्यायतनानि च ॥ ६३
गन्धर्वैः किंनरैर्यक्षैर्नागैर्विद्याधरोत्तमैः । सिद्धैर्हितेषु स्थानेषु नित्यमिष्टः प्रपूज्यते ॥ ६४
इतिश्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते भुवनविन्यासो नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३९ ॥
आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः–२९८८

अथ चत्वारिंशोऽध्यायः ।
भुवनविन्यासः ।

सूत उवाच—
मर्यादापर्वते शुभ्रे देवकूटे निबोधत । विस्तीर्णे शिखरे तस्य कूटे गिरिवरस्य ह ॥ १
समन्ताद्योजनशतं महाभवनमण्डितम् । जन्मक्षेत्रं सुपर्णस्य वैनतेयस्य धीमतः ॥ २
नैकेर्महापक्षिगणैर्गरुडैः शीघ्रविक्रमैः । संपूर्णवीर्यसंपन्नैर्दमनैरुरगारिभिः ॥ ३
पक्षिराजस्य भवनं प्रथमं तन्महात्मनः । महावायुप्रवेगस्य शाल्मलिद्वीपवासिनः ॥ ४
तस्यैव चारुमूर्ध्वंस्तु कूटेषु च महर्षिषु । दक्षिणेपु विचित्रेषु समस्वपि तु शोभिनः ॥ ५
[*संध्याआभाः समुदिता रुक्मप्राकारतोरणाः । महाभवनमालाभिः शोभिता देवनिर्मिताः ॥ ६
त्रिंशद्योजनविस्तीर्णाश्चत्वारिंशत्तमायताः । सप्त गन्धर्वनगरा नरनारीसमाकुलाः ॥ ७
आग्नेया नाम गन्धर्वा महाबलपराक्रमाः । कुबेरानुचरा दीप्तास्तेषां ते भवनोत्तमाः ॥ ८
तस्य चोत्तरकूटेषु भुवनस्य महागिरेः । हर्म्यप्रासादबद्धं च उद्यानवनशोभितम् ॥ ९
पुरमाशीविषैः पूर्णं महाप्राकारतोरणम् ] । वादित्रशतनिर्घोषैरानान्दितवनान्तरम् ॥ १०
दुष्प्रसहममित्राणां त्रिंशद्योजनमण्डलम् । नगरं सैंहिकेयानामुदीर्णं देवविद्विषाम् ॥ ११
सिद्धदेवर्षिचरितं देवकूटे निबोधत ॥
द्वितीये द्विजशार्दूला मर्यादापर्वते शुभे । महाभवनमालाभिर्नानावर्णाभिरावृतम् ॥ १२
सुवर्णमणिचित्राभिरनेकाभिरलंकृतम् । विशालरथ्यं दुर्धर्षं नित्यं प्रमुदितं शिवम् ॥ १३
नरनारीगणाकीर्णं प्रांशुप्राकारतोरणम् । षष्टियोजनाविस्तीर्णं शतयोजनमायतम् ॥ १४
नगरं कालकेयानामसुराणां दुरासदम् । देवकूटतटे रम्ये संनिविष्टं सुदुर्जयम् ॥ १५
महाभ्रचयसंकाशं सुनासं नाम विश्रुतम् ॥
तस्यैव दक्षिणे कूटे विंशद्योजनविस्तरम् । द्विषष्टियोजनायामं हेमप्राकारतोरणम् ॥ १६
हृष्टपुष्टावलिप्तानामावासाः कामरूपिणाम् । औत्कचानां प्रमुदितं राक्षसानां महापुरम् ॥ १७
मध्यमे तु महाकूटे देवकूटस्य वै गिरेः । सुवर्णमणिपाषाणैश्चित्रैः श्लक्ष्णतरैः शुभैः ॥ १८
शाखाशतसहस्राढ्यैर्नैकारोहसमाकुलम् ॥

---

* धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थः ग. पुस्तके नास्ति ।