वामन पुराण
Vamana Purana
महर्षि वेदव्यास द्वारा
पृष्ठ 77, कुल 489 में से
संदर्भ में पढ़ेंअध्याय १३ ] सुकेशिके प्रश्नके उत्तरमें ऋषियोंका जम्बू-द्वीपकी और उनमें स्थित पर्वत तथा नदियोंका वर्णन ६७
पुण्या रम्या नवैवैते वर्षाः शालकटंकट ।
(सुकेशि!) ये नव पवित्र और रमणीय वर्ष हैं।
इलावृताद्या ये चाष्टौ वर्षमुक्त्वैव भारतम् ॥ ६
भारतवर्षके अतिरिक्त इलावृतादि आठ वर्षोंमें युगावस्था
न तेष्वस्ति युगावस्था जरामृत्युभयं न च ।
तथा जरामृत्युका भय नहीं होता। उन वर्षोंमें बिना
तेषां स्वाभाविका सिद्धिः सुखप्राया ह्ययत्नतः ।
प्रयत्नके स्वभावतः बड़ी-बड़ी सिद्धियाँ मिलती हैं। उनमें
विपर्ययो न तेष्वस्ति नोत्तमाधममध्यमाः ॥ ७
उत्तम, मध्यम, अधम आदिका किसी प्रकारका कोई भेद
यदेतद् भारतं वर्षं नवद्वीपं निशाचर ।
नहीं है। निशाचर! इस भारतवर्षके भी नव उपद्वीप हैं।
सागरान्तरिताः सर्वे अगम्याश्च परस्परम् ॥ ८
ये सभी द्वीप समुद्रोंसे घिरे हैं और परस्पर अगम्य हैं।
इन्द्रद्वीपः कसेरुमांस्ताम्रवर्णो गभस्तिमान् ।
भारतवर्षके नव उपद्वीपोंके नाम इस प्रकार हैं—इन्द्रद्वीप,
नागद्वीपः कटाहश्च सिंहलो वारुणस्तथा ॥ ९
कसेरुमान्, ताम्रवर्ण, गभस्तिमान्, नागद्वीप, कटाह, सिंहल
अयं तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः ।
और वारुण। नवाँ मुख्य यह कुमारद्वीप भारत-सागरसे
कुमाराख्यः परिख्यातो द्वीपोऽयं दक्षिणोत्तरः ॥ १०
लगा हुआ दक्षिणसे उत्तरकी ओर फैला है ॥ ६-१०॥
पूर्वे किराता यस्यान्ते पश्चिमे यवनाः स्थिताः ।
वीर ! भारतवर्षके पूर्वकी सीमापर किरात, पश्चिममें
आन्ध्रा दक्षिणतो वीर तुरुष्कास्त्वपि चोत्तरे ॥ ११
यवन, दक्षिणमें आन्ध्र तथा उत्तरमें तुरुष्क लोग निवास
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चान्तरवासिनः ।
करते हैं। इसके बीचमें ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य एवं
इज्ज्यायुद्धवणिज्याद्यैः कर्मभिः कृतपावनाः ॥ १२
शूद्रलोग रहते हैं। यज्ञ, युद्ध एवं वाणिज्य आदि कर्मोंके
तेषां संव्यवहारश्च एभिः कर्मभिरिष्यते ।
द्वारा वे सभी पवित्र हो गये हैं। उनका व्यवहार, स्वर्ग
और अपवर्ग (मोक्ष)-की प्राप्ति तथा पाप एवं पुण्य
स्वर्गापवर्गप्राप्तिश्च पुण्यं पापं तथैव च ॥ १३
इन्हीं (यज्ञादि) कर्मोंद्वारा होते हैं। इस वर्षमें महेन्द्र,
महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमान् ऋक्षपर्वतः ।
मलय, सह्य, शुक्तिमान्, ऋक्ष, विन्ध्य एवं पारियात्र
विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तात्र कुलपर्वताः ॥ १४
नामवाले सात मुख्य कुल पर्वत हैं ॥ ११-१४ ॥
तथान्ये शतसाहस्रा भूधरा मध्यवासिनः ।
इसके मध्यमें अन्य लाखों पर्वत हैं जो अत्यन्त
विस्तारोच्छ्रायिणो रम्या विपुलाः शुभसानवः ॥ १५
विस्तृत, उत्तुङ्ग (ऊँचे) रम्य एवं सुन्दर शिखरोंसे
कोलाहलः स वैभ्राजो मन्दरो दर्दुराचलः ।
सुशोभित हैं। यहाँ कोलाहल, वैभ्राज, मन्दरगिरि, दर्दुर,
वातंधमो वैद्युतश्च मैनाकः सरसस्तथा ॥ १६
वातंधम, वैद्युत, मैनाक, सरस, तुङ्गप्रस्थ, नागगिरि,
तुङ्गप्रस्थो नागगिरिस्तथा गोवर्धनाचलः ।
गोवर्धन, उज्जायन (गिरिनार), पुष्पगिरि, अर्बुद (आबू),
उज्जायनः पुष्यगिरिरर्बुदो रैवतस्तथा ॥ १७
रैवत, ऋष्यमूक, गोमन्त (गोवाका पर्वत), चित्रकूट,
ऋष्यमूकः सगोमन्तश्चित्रकूटः कृतस्मरः ।
कृतस्मर, श्रीपर्वत, कोङ्कण तथा अन्य सैकड़ों पर्वत भी
श्रीपर्वतः कोङ्कणश्च शतशोऽन्येऽपि पर्वताः ॥ १८
विराज रहे हैं ॥ १५-१८॥
तैर्विमिश्रा जनपदा म्लेच्छा आर्याश्च भागशः ।
उनसे संयुक्त आर्यों और म्लेच्छोंके विभागोंके
तैः पीयन्ते सरिच्छ्रेष्ठा यास्ताः सम्यङ्गिशामय ॥ १९
अनुसार जनपद हैं। यहाँके निवासी जिन उत्तम नदियोंके
सरस्वती पञ्चरूपा कालिन्दी सहिरण्वती ।
जल पीते हैं उनका वर्णन भलीभाँति सुनो। पाँच रूपकी
शतद्रुश्चन्द्रिका नीला वितस्तैरावती कुहूः ॥ २०
सरस्वती, कालिन्दी (यमुना), हिरण्वती, सतलज, चन्द्रिका,
मधुरा देविका चैव उशीरा धातकी रसा ।
नीला, वितस्ता, ऐरावती, कुहू, मधुरा, देविका, उशीरा,
गोमती धूतपापा च बाहुदा सदृषद्वती ॥ २१
धातकी, रसा, गोमती, धूतपापा, बाहुदा, दृषद्वती, निश्चीरा,
निश्चीरा गण्डकी चित्रा कौशिकी च वधूसरा ।
गण्डकी, चित्रा, कौशिकी, वधूसरा, सरयू तथा लौहित्या —
सरयूश्च सलौहित्या हिमवत्पादनिःसृताः ॥ २२
ये नदियाँ हिमालयकी तलहटीसे निकली हैं ॥ १९-२२ ॥
वेदस्मृतिर्वेदवती वृत्रघ्नी सिन्धुरेव च ।
पर्णाशा नन्दिनी चैव पावनी च मही तथा ॥ २३
वेदस्मृति, वेदवती, वृत्रघ्नी, सिन्धु, पर्णाशा, नन्दिनी,