वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)
Vakyapadiya Brahmakanda of Bhartrihari with Commentary
भर्तृहरि (टीकाकार: पं. सूर्यनारायण शुक्ल) द्वारा
पृष्ठ 57, कुल 192 में से
संदर्भ में पढ़ें२६ वाक्यपदीयम्
है। पश्यन्ती ही परा रूपमें ¹ ब्रह्म है। अतः ब्रह्मज्ञानका कारण व्याकरण भी है ॥ १६ ॥
ननु 'आत्मा वारे द्रष्टव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य' इति श्रुत्या प्रत्यगात्मसा-
क्षात्कारस्यैव मोक्षहेतुत्वश्रवणाच्छब्दसाक्षात्कारसाधकस्य व्याकरणस्य कथं मोक्षहेतु-
त्वमित्याशङ्क्य शब्दस्यैव प्रत्यगात्मरूपत्वप्रदर्शनेन व्याकरणस्य मोक्षहेतुतामाह—
यहाँ यह शङ्का उठ जाना स्वाभाविक है कि मोक्ष आत्मसाक्षात्कारसे होता है शब्द-
साक्षात्कारसे नहीं। व्याकरण शास्त्रसे शब्दका साक्षात्कार भले ही हो किन्तु ब्रह्मसाधन
न होनेके कारण मोक्षका कारण नहीं माना जा सकता, किन्तु यह शङ्का उचित नहीं—
अत्रातीतविपर्यासः केवलामनुपश्यति ।
छन्दस्यश्छन्दसां योनिमात्मा छन्दोमयीं तनुम् ॥१७॥
अत्र व्याकरणेऽतीतविपर्यासः अतीतो नष्टो विपर्यासो-भ्रमो यस्य स सम्य-
ग्ज्ञानवान् शब्दविपर्यासपूर्वको हि अर्थविपर्यासः 'स्थूलपृषतीमि'त्यादौ दृष्टः तं च
शब्दविपर्यासमतिङ्क्रामति उदात्तादिज्ञानेन व्याकरणम्, इतः व्याकरणादपगत-
शब्दार्थविपर्यासः सन् छन्दस्यः-छन्दसे वेदाय हितः वेदग्रहणसमर्थः आत्मा
छन्दसां वेदानां योनिं छन्दोमयीं छन्दोरूपां केवलां शुद्धाम् अपभ्रंशविविक्ता-
मिति यावत् । तनुं सूक्ष्मां स्वस्वरूपभूतां वा प्रणवरूपां पश्यति । शब्दब्रह्म
एव विवर्तो जीवः—"स एव जीवो विवरप्रसूतिः" इति भागवतात् , तथा च शब्द-
साक्षात्कार एव आत्मसाक्षात्कारः । ततश्च व्याकरणस्य मोक्षहेतुत्वमुपपन्नमिति भावः॥
क्योंकि इस व्याकरणके ज्ञान हो जानेसे शब्दके बारेमें बुद्धिभ्रम दूर हो जाता है और
मनुष्यको साधुशब्दोंका पता लग जाता है । उस समय आत्मा वेदोंके ज्ञानमें समर्थ हो जाता
है और वेदोंकी छन्दरूपी योनिको जो शुद्ध है ( अपभ्रंशसे अलग है ) उस सूक्ष्म प्रणवरूपी
तनुको देख लेता है ।
यह प्रथम कारिका की व्याख्यामें ही बता चुका हूँ कि पश्यन्तीरूप ही किसी अवस्थामें
जीव है । इसलिए पश्यन्तीका साक्षात्कार और आत्मसाक्षात्कारमें कोई भेद नहीं है । अतः
शब्दसाक्षात्कारके द्वारा व्याकरण मोक्ष देता है ॥ १७ ॥
ननु 'आत्मा वाऽरे द्रष्टव्यः' इति श्रुत्या आत्मसाक्षात्कारस्यैव 'तमेव²
विदित्वाऽतिमृत्युमेति' इतिश्रुत्या ब्रह्मसाक्षात्कारस्यापि बन्धनिवृत्ति ( मोक्ष ) हेतुता
प्रतिपादिता । एवं च शब्दविवर्तस्य प्रत्यगात्मनो व्याकरणवेद्यत्वेऽपि परब्रह्मणो
व्याकरणावेद्यतया कथं व्याकरणस्याध्ययनान्मोक्ष इत्याशङ्क्य निराचिकीर्षुः परब्रह्मणो
व्याकरणवेद्यत्वोपपादनाय शब्दब्रह्मरूपतां पञ्चभिः श्लोकैराह—
१. वैयाकरण वाणीके पश्यन्ती, मध्यमा और वैखरी नामके तीन भेद ही मानते हैं
वाणीका परा नामका भेद शैवसिद्धान्तके आधार पर नागेशने वैयाकरणोंका माना है
इसकी विवेचना आगे १४३ वीं कारिकामें पढ़िए ।
२. तमेवेत्यत्र एवकारो भिन्नक्रमः विदित्वेत्यस्यानन्तरं द्रष्टव्यः यद्यश्रुतं तु न युक्तम्
आत्मसाक्षात्कारस्य मोक्षहेतुत्वबोधकश्रुतिविरोधापत्तेः ।