वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)

ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् १३
च श्रुतिमूलकस्मृतिकर्तृकत्वसामान्यात् असंप्रतिपन्नश्रुतिमूलकस्मृतीनां मूलं श्रुतिरनु-
मेया, तदुक्तम्—'अपि वा कर्तृसामान्यात् प्रमाणमनुमानं स्यात्' इतिसूत्रेण जैमिनिना।
स्मृतयो बहुरूपाश्चेति । स्मृतीनां पञ्चविधत्वमुक्तं भविष्यपुराणे—
दृष्टार्था तु स्मृतिः काचिददृष्टार्था तथाऽपरा ।
दृष्टादृष्टार्थरूपाऽन्या न्यायमूला तथाऽपरा ॥
अनुवादस्मृतिश्चान्या शिष्टैर्दृष्टा तु पञ्चमा ।
एतासामुदाहरणानि तत्रैव—
षड्गुणस्य प्रयोज्यस्य प्रयोगः कार्यगौरवात् ।
सामादीनामुपायानां योगो व्याससमासतः ॥
अध्यक्षाणां च निक्षेपः कण्टकानां निरूपणम् ।
दृष्टार्थेयं स्मृतिः प्रोक्ता ऋषिभिर्गरुडात्मज ॥
सन्ध्योपास्या सदा कार्या श्रुतौ मांसं न भक्षयेत् ।
अदृष्टार्था स्मृतिः प्रोक्ता ऋषिभिर्ज्ञानकोविदैः ॥
पलाशं धारयेद्दण्डमुभयार्था विदुर्बुधाः ।
न्यायमूला विकल्पः स्याज्जपहोमश्रुतौ यथा ॥
श्रुतौ दृष्टं यथा कार्यं स्मृतौ तत्तादृशं यदि ।
अनुक्तवादिनी सा तु परिव्रज्यं यथा गृहात् ॥
षड्गुणाः—सन्धिर्विग्रहो यानासनद्वैधीभावसमाश्रयाख्याः १। सामादीनां २ कार्य-
गौरवाद्व्याससमासाभ्यां योगः प्रयोगः कर्तव्य इत्यर्थः । जपहोमश्रुताविति । सूर्यो-
दयावधि सावित्रीजपोऽनुदितहोमविषयः । अनुक्तवादिनी = अनूदितवादिनी । यथा
'यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत् गृहाद्वा वनाद्वा' इत्यनयाऽनूदितं 'ब्राह्मणः प्रव्रजेद्
गृहात्' इति मनुस्मृतिर्वदति विधत्त इत्यर्थः ॥ इति ।
ननु 'वैसर्जनहोमीयं वासोऽध्वर्युर्गृह्णाति' इत्येवंभूताः स्मृतयो लोभमूलाः 'औदु-
म्बरी सर्वा वेष्टयितव्या' 'अष्टाचत्वारिंशद्वर्षं वेदब्रह्मचर्यम्' इत्येवंभूताश्च स्मृतयः
'औदुम्बरीं स्पृष्ट्वोद्गायेत्' 'जातपुत्रः कृष्णकेशोऽग्नीनादधीत' इत्यादि श्रुतिविरुद्धाः, तासां
कथं वेदमूलकत्वसम्भव इति चेद्रोच्यते, वैसर्जनहोमीयस्मृतेः—'स्मृतीनां श्रुतिमूलत्वे
ऽपि पूर्वनिरूपिते । विरोधे सत्यपि ज्ञानं शक्यं मूलान्तरं कथम् ॥' इत्यनेन लोभ-
मूलकत्वं निराकृत्य श्रुतिमूलकत्वस्य, औदुम्बरीवेष्टनस्मृतेः—
१. अरिविजिगीष्वोर्मध्यस्थाकारकमैक्यं सन्धिः । विरोधो विग्रहः । विजिगीषोररिं प्रति यात्रा
यानम् । तयोर्मिथः प्रतिबद्धावस्थयोः कालप्रतीक्षया तूष्णीमवस्थानमासनम् । दुर्बलशत्र्वोर्बलवच्छिक-
मारम्भसंसर्गो द्वैधीभावः । अरिणा पीड्यमानस्य बलवदाश्रयणं संश्रयः ।
२. सामदानदण्डभेदाः । सामदाने दण्डभेदौ विदुषापयचतुष्टयमित्यमरान् । साम मान्त्वम् ।
दानं प्रसिद्धम् । दण्डो दमः । भेद उपजापः ।