वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)
Vakyapadiya Brahmakanda of Bhartrihari with Commentary
भर्तृहरि (टीकाकार: पं. सूर्यनारायण शुक्ल) द्वारा
पृष्ठ 106, कुल 192 में से
संदर्भ में पढ़ेंब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी व्याख्योपेतम् ७७
अयं भावः वृद्धिपदस्य आदैजादिना संबन्धात्प्राङ् न संज्ञिपदार्थकत्वमिति
अर्थवत्त्वाभावेन प्रातिपदिकत्वं न स्यादतः वृद्धिपदस्य वृद्धिपदमेवार्थः स्वीक्रियते
वृद्धिरादैजित्यादौ । ततश्च आदैक्षु शक्तिग्रहे वृद्धिपदस्यादैग्भिरभेदे विवक्षिते प्रथमा,
भेदे 'उञ' इत्यादौ षष्ठीति ॥ ६६ ॥
'वृद्धि' आदि संज्ञावाचक शब्द 'आदैच्' आदि संज्ञी शब्दों के सम्बन्ध से पूर्व केवल शब्द
स्वरूप परक हैं ( अन्यथा निरर्थक होने और प्रातिपदिक संज्ञा ही न होती) बाद में जब
शक्ति-ग्रह (सम्बन्ध) हो जाता है तब आदैच् के साथ अभेद विवक्षा में प्रथमा और भेद
विवक्षा में षष्ठी का निमित्त बनता है ॥ ६६ ॥
उक्तयोः प्रथमाषष्ठयोर्विषयविभागमाह—
तत्रार्थवत्त्वात्प्रथमा संज्ञाशब्दाद्विधीयते ।
अस्येतिव्यतिरेकश्च तदर्थादेव जायते ॥ ६७ ॥
तत्र तयोः षष्ठीप्रथमयोः यदा 'अयं देवदत्तः' इति शब्दस्वरूपं संज्ञिनि तादात्म्ये-
न¹ निवेशयितुमिच्छन्ति तदा संज्ञाशब्दात् अर्थवत्त्वात्प्रथमा विधीयते यदा तु
'अस्य वाचकः देवदत्त' इति शब्दस्वरूपं संज्ञिनि तादात्म्येन निवेशयितुं नेच्छन्ति तदा
अस्येति व्यतिरेकः भेदः तदर्थादेव शब्दस्य जायते प्रतीयते इत्यर्थः। स एव च
भेदः षष्ठीनिमित्तमिति भावः ॥ ६७ ॥
यहाँ भी जब संज्ञाशब्द और संज्ञी में तादात्म्यसम्बन्ध आरोप करते हैं तब अर्थवान्
होता है तथा उस संज्ञाशब्द से प्रथमा आती है और जब तादात्म्यारोप नहीं करना चाहते
(जैसे 'अस्य वाचकः देवदत्तः ।') तब अस्य यह शब्द ही भेद बताता है और भेद विवक्षा में
षष्ठी आती है ॥ ६७ ॥
स्वं रूपमितिसूत्रमेवं शक्तिभेदकल्पनया व्याख्याय जातिव्यक्तिभेदेनान्यथा
व्याचक्षाणां मते पद्यद्वयेनाह—
कुछ लोग स्वरूप सूत्र की व्याख्या दूसरे ढंग से करते हैं । उनका मत है कि अनेक
व्यक्तियों से उच्चारित भिन्न भिन्न अग्नि शब्द में अग्नि शब्दत्व एक है वही 'स्वरूप' है और
'शब्दस्य' पद से शब्दरूप व्यक्ति का बोध होता है और बोध्यम् का अध्याहार करते हैं । फिर
मिलकर अर्थ होगा कि 'शब्दस्य (अग्निशब्द का) स्वं रूप (स्वरूप) अग्नि शब्दत्व है' । इस
प्रकार इस अर्थ में व्यक्ति संज्ञा है और अग्नि संज्ञी यह अर्थ सिद्ध होता है। जैसे—
स्वंरूपमिति कैश्चित्तु व्यक्तिः संज्ञोपदिश्यते ।
व्यक्तेः कार्याणि संसृष्टा जातिस्तु प्रतिपद्यते ॥ ६८ ॥
'स्वंरूपमिति'² सूत्रे स्वं रूपमित्यनेन शुकसारिकापुरुषोदीरितभिन्नभिन्नशब्द-
व्यक्तिसमवेतमग्निशब्दत्वादिकं सामान्यं, शब्दस्येतिशब्दपदेन च शब्दव्यक्तिरभि-
१. निवेशयितुम्-आरोपयितुम् ।
२. वृषभदेवस्तु । स्वरूपमित्यनेन व्यक्तिः शब्दशब्देन च जातिरग्राह्येत्याह ।