वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

( १४ ) लघुत्रिपुनिकल्पतरुः ।

यत्कृतम्” इति शुक्रनीतौ, “कन्या सती देवमर्कमाजुहाव यशस्विनी” इति महाभारते
आदिपर्वणि सप्तषष्टितमे ( ६७ ) अध्याये, “स्त्रीणां प्रव्रजितानां तु करशुल्कैर्विवर्जयेत्”
इत्याग्नेये, “विद्वज्जनवन्दिता सीता प्राह-” इति “विपुलहृदयैकवेद्ये-खिद्यति शास्त्रे जडो न
सौख्यं स्वे । निन्दति कञ्चुकिकारं प्रायश्शुष्कस्तनी नारी” इत्यादेर्भोजप्रबन्धादौ,
“ शतपथिकी” “काशकृत्स्ना” “उपाध्याया” “आचार्याणी” इत्यादीनां महाभा-
ष्यादौ चोक्तिः संगच्छते । प्रागुक्तरीत्या “नानृतं वदेद्” इति निषेधस्य सर्वसाधा-
रणत्वाच्च । आचार्यशुश्रूषणादिनियम एव स्त्रीणां नेत्यभिप्रायेण निषेधविध्यादयः प्रवृत्ताः ।
अत एव “द्विविधाः स्त्रियो ब्रह्मवादिन्यः सद्योवध्वश्च । तत्र ब्रह्मवादिनीनामुपनयनमग्नीन्धनं
वेदाध्ययनं स्वगृहे भिक्षाचर्येति । सद्योवधूनामुपस्थिते विवाहे कथंचिदुपनयनमात्रं कृत्वा
विवाहः कार्यः” इति हारीतेनोक्तं संगच्छते इति दिक् । शूद्रास्तु-नाधिकारिणः वेदतदङ्गा-
ध्ययनादौ विना विशेषविधिं भवन्ति । यथा-निषादस्थपत्यादयः ॥
परे तु “पुरा कल्पे तु नारीणां मौञ्जीबन्धनमिष्यते । अध्यापनं च वेदानां सावित्रीवाचनं
तथा ॥ वर्जयेदजिनं चीरं जटावल्कलमेव च” इति यमोक्तेः, “अश्मारोहणमारभ्य स्त्रीणां
गौर्यर्चनं परम् । पुराणपठनं श्रेयो न वेदाध्ययनादिकम्” इत्यादि स्मृतेश्च स्त्रीणां वेदतद्-
ङ्गाध्ययनादिकं नेत्याहुः ॥
अथाध्ययनाध्यापनप्रकारः किञ्चिद्विचार्यते-
“अभ्यासार्थे द्रुता वृत्तिः प्रयोगार्थे तु मध्यमा । शिष्याणामुपदेशार्थे वृत्तिरिष्टा
विलम्बिता” इति “गीती शीघ्री शिरःकम्पी तथाऽलिखितपाठकः । अनर्थज्ञोऽल्पकण्ठश्च
षडेते पाठकाधमाः” इति च शिक्षायाम्. “सप्तद्वीपा वसुमती त्रयो लोकाश्चत्वारो वेदास्साङ्गानि
रहस्यानि” इति “अनधीतमविज्ञातं निगदेनैव शब्द्यते । अनग्नाविव शुष्कैधो न तज्ज्वलति
कहिँचिद्” इति च महाभाष्ये “वेदस्वीकरणं पूर्वं विचारोऽभ्यसनं जपः । तद्दानं चैव
शिष्येभ्यो वेदाभ्यासो हि पञ्चधा” इति “पारायणं वर्तयेद्ब्रह्मचारी गुरुः शिष्येभ्यः
समनुव्रतेभ्यः । अध्यासीनो दिशमेकां प्रशस्तां प्राचीमुदीचीमपराजितां वा ॥ एकः श्रोता
दक्षिणतो निषीदेद्द्वौ वा भूयांसस्तु यथावकाशम्” इति च शौनकीये नानारूपेण लोक-
हितायोपदिष्टानप्यर्थान्प्रायः स्वयमपरीक्ष्यैव साहसेन शिक्षायुक्तानर्थाननुपदिश्यैव काव्यं
शास्त्रं वेदान्वाध्यापयन्त्यधीयते चास्मत्पाठकाः । व्याकरणेनैव लोकवेदशास्त्रपुराणागमम-
न्त्रतन्त्रकाव्यनाटकाळङ्कारादियावद्विद्यागतानां कलागतानां त्रैकालिकग्रंथादिगतानां सुशब्दानां
विभक्त्यादेः व्याकरणपित्रैव संस्कार्यतया तदर्थज्ञानमन्तरा संस्कारस्याशक्यत्वमित्यादित
आरभ्य सूत्रतदुदाहरणप्रत्युदाहरणलिङ्गानुशासनगणपाठादिस्थपदानां संस्कारणादिसमये
लोकवेद्धेतुसाध्यपक्षादिकानां तत्तद्यज्ञपदार्थतत्संस्काराणां साङ्ख्ययोगादिस्थप्रधानपुरुषेश्वर-
तत्त्वादिकानामर्थानां ज्ञानस्य तद्वाचकसुशब्दज्ञानस्य च शिक्षणावश्यकत्वेपि तद्रहिता-
स्स्म । तदिदं दौर्भाग्यमल्पज्ञानामध्यापकत्वेन प्रायः परिकल्पनामूलम् । तस्माद्भारत-