वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्तिशः लिप्यन्तरण है:

हलन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । (६९)
सिद्धेत्वात् रुत्वम् । आशीः । आशिषौ । आशिषः । आशीर्भ्याम् ॥ असौ । त्यदाद्यत्वम् । टाप् ।
औडः शी । उत्वमत्वे । अमू । अमूः । अमूम् । अमू । अमूः । अमुया । अमूभ्याम् । अमूभिः ।
अमुष्यै । अमूभ्याम् । अमूभ्यः । अमुष्याः २ । अमुयोः २ । अमूषाम् । अमुष्याम् । अमूषु ॥
इति हलन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् ॥
अथ हलन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् ।
स्वमोर्लुक् । दत्वम् । स्वनडुत् । स्वनडुद् । स्वनडुही । चतुरनडुहोराम् ।
स्वनड्वांहि । पुनस्तद्वत् । शेषं पुंवत् ॥ दिव उत् ॥ अहर्विमलद्यु । अन्तर्वर्त्तिनीं
विभक्तिमाश्रित्य पूर्वपदस्येवोत्तरखण्डस्यापि पदसंज्ञायां प्राप्तायाम् ‘उत्तरपदत्वे चापदादि-
*विधौ प्रतिषेधः ’ इति प्रत्ययलक्षणं न । विमलदिवी । विमलदिवि ॥ अपदादिविधौ किम् ?
दिविसेचौ । इह षत्वनिषेधे कर्तव्ये पदत्वमस्त्येव । कुत्वे तु न ॥ वाः । वारी । अझलन्त-
त्वात्र नुम् । वारि ॥ चत्वारि ॥ न लुमतेति कादेशो न । किम् । के । कानि ॥ इदम् ।
इमे । इमानि ॥ अन्वादेशे नपुंसके एनद्वक्तव्यः * ॥ एनत् । एने । एनानि । एनेन
एनयोः २ ॥ ब्रह्म । ब्रह्मणी । ब्रह्माणि । हे ब्रह्मन् । हे ब्रह्म ॥ रोऽसुपि-अहर्भाति ।
विभाषा ङिश्योः । अह्नी । अहनी । अहानि ॥ अहन् ।८।२।६८ ॥ अहन्नित्यस्य रुः स्यात्
पदान्ते ॥ अहोभ्याम् । अहोभिः । इह अहः अहोभ्यामित्यादौ रत्वरुत्वयोरसिद्धत्वान्नलोपे प्राप्ते–
अहन्नित्यावृत्य नलोपाभावं निपात्य द्वितीयेन रुर्विधेयः । तदन्तस्यापि रुत्वत्वे । दीर्घाह्णयहानि

१ असिद्धत्वादिति । गतेरपि प्राप्यपरपर्यायत्वात् गतौ प्राप्तेरपि गणनात् अप्राप्तत्वादित्यर्थः ॥ प्राप्य-
भावश्चापदान्तत्वाभावादिति बोध्यम् ॥ २ दत्वमिति । ‘पदाङ्गाधिकारे तस्य तदन्तस्य च’ इति परिभा-
षया पदाधिकारे तदन्तविधिना ‘अनडुच्छब्दान्तस्य पदस्य दत्वम्’ इत्यर्थाङ्गीकारेण ‘न लुमताङ्गस्य’ इत्यस्य
‘न लुमता तस्मिन्’ इति न्याससमानप्रयोजनकतासाधनाय ‘लुमल्लुप्तप्रत्ययाव्यवहितपूर्वत्वनिमित्तककार्यस्यैव
कर्तव्यत्वे प्रत्ययलक्षणं न’ इत्यर्थाङ्गीकारेण ‘सुप्तिङन्तम्’ इति पदत्वनिमित्तककार्यस्य निषेधाभावादिति भावः ॥
३ पदसंज्ञायामिति । ‘दिव उत्’ ‘इत्येतन्निमित्तभूतायाम्’ इत्यादिः ॥ ४ ‘वृत्तिचरमखण्डस्य
पदत्वप्रयुक्ते पदादिविधिभिन्ने कार्ये कर्तव्ये प्रत्ययलक्षणं न’ इत्यर्थकेन समासचरमावयव ‘दिव्’ इत्यस्य
पदत्वप्रयुक्ते ‘दिव उत्’ इति कार्ये कर्तव्ये प्रत्ययलक्षणनिषेधेन पदत्वाप्राप्त्यैव नोत्त्वप्राप्तिरिति भावः ॥ परम
‘दण्डिप्रियः’ इत्यत्र दण्डिशब्दस्य नोत्तरपदत्वमिति नलोपे प्रत्ययलक्षणं भवत्येवेति ॥ ५ ‘पदादिविधि’
शब्देन प्रतिपदोक्तः ‘सात्पदाद्योः’ इति षत्वनिषेध एव गृह्यते इति तस्मिन् कर्तव्ये प्रत्ययलक्षणं भवत्येवेति
पदत्वमस्त्येवेति षत्वनिषेधो भवत्येवेति तात्पर्यम् ॥ ६ कुत्वे त्विति । कुत्वस्य पदादिविधित्वाभावात्प्र-
त्ययलक्षणं न भवतीति पदत्वाभावात् कुत्वं नैव भवतीति भावः ॥ एवमेव ‘बहुसेचौ’ इत्यादौ बोध्यम् ॥
७ ‘न लुमता ऽङ्गस्य’ इत्यस्यानित्यत्वात् एनदादेशविधानसामर्थ्याद्वा प्रत्ययलक्षणेन द्वितीयाैकवचनेपि एनदा-
देशो भवत्येवेति ॥ अयं चादेशो द्वितीयाैकवचन एव भवति ‘एनदिति नपुंसकेकवचने’ इति वार्तिकात् ॥
एवं चान्यत्र त्वेनादेश एवेति बोध्यम् ॥ ८ ‘असुपि’ इत्यस्य प्रसज्यप्रतिषेधत्वेन ‘सुपि न’ इति प्रति-
षेधस्य करणीयत्वे ‘न लुमता’ इत्यनेन प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधात् सुप्परत्वाभावेन नैव रेफस्य प्रतिषेधः ॥