उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)
Uttararamacharitam of Bhavabhuti with Hindi Commentary
महाकवि भवभूति / पं. रामचन्द्र मिश्र द्वारा
उत्तररामचरितस्थश्लोकानां सूची ।
अ० श्लो० अ० श्लो०
अकिंचिदपि कुर्वाण २ ७ | अभिनव लतावृन्ते ३ ३७
अङ्गादङ्गात्स्रुत इव ६ २२ | अमीवासोन्मत्ताः २ २१
अतिशयितसुरासुर ५ ४ | अहेतुः पक्षपातो यः ५ १७
अलयुतादाञ ५ १० | अहो प्रथमदायाऽपि १ २३
अथ कोऽयमिन्द्रमयी ६ १७ | अहो प्रासादिकं रूपं ४ २०
अभेद रक्षोभिः १ २८ | आमन्त्रितस्त्रिभुवनप्र० ७ ६
अर्हूत मुत्तडु रयो १ ३९ | आयुष्मन्तं किल स्वस्त्रं १ १६
अनिभृतहरितस्तित ४ | आलिम्पन्नमृनमयैः ३ ३९
अनिभिन्नो गभीरत्वादे ३ १ | आविर्भूतज्योतिषा ४ १८
अनुदिवसमवर्धत ३ १८ | आश्चर्यमहमद्राक्षं १ २७
अनुभावमानसमथ ६ ४१ | आश्च्योतनं नु हरि० ३ ११
अन्तःकरणतत्त्वस्य ३ १७ | आभासस्नेहभङ्गो ६ १०
अन्तर्लीनस्य दुःखामे ३ ९ | आसाद्य दशरथस्य ४ ६
अन्वयस्यो यदनि २ १३ | इक्ष्वाकुवंशोऽभिमतः १ ४४
अपश्ये यत्तादृक्फलित ४ ३ | इतुरीपादपः सोऽयं ३ २१
अपारस्फुडनित्तान ३ ७ | इतिहास पुराणं च ५ २३
अपि जनकसुतायाः ६ २० | इदं कविभ्यः पूर्वेभ्यो १ १
अपूवरनमडडाल १ ४३ | इदं विश्वं पाल्यं विधि० ३ ३०
अप्रतिष्ठे रघुकुले ५ २५ | इयं गेहे लक्ष्मीरियम १ ३८
अमृताप्यातमृतामृत ६ २१ | इह समदशकुन्ता २ २०
अयमवदनस्फुटित १ २९ | ईदृशानां विपत्कोऽपि ३ ३
अय शैलाग्रातभुमित ५ ९ | उत्पत्तिपरिपूताया र० १ १३
अय हि शिशुरेकः ५ ५ | उपायानां भावादपि ३ ४४
अयि कठोर यशः किल ३ २७ | ऋषयो राक्षसामाहु ५ २९
अरन्धानि जगद्वन्द्ये ७ १७ | ऋषीणामुग्रतपसां १ ५०
अलसललित १ २४ | एको रसः करुण एव ३ ४७
अवदग्धकर्कुरित ६ ४ | एत पुनर्घनमहो २ २२
अवनिभररिति ३ ४८ | एतद्धि परिभूतानां ४ २५
अशिणगम्भीरप्रमुख २ ३ | एतद्शमवलम्पाार ४ २४
( २७ )
अ० | श्लो० | | अ० | श्लो०
एतासाम्प्रदक० १ ३१ | घोर लोके विततयशसो ७ ६
एतन्मित्रमसङ्गतराज ५ १८ | चतुर्दश सहस्राणि २ १५
एतान तानि गिरिष्टे १ २५ | चिरं ध्यात्वा ध्यात्वा ६ ३८
एन त एव गिरयो ० २ | चिराद्वेगारम्भी प्रसृत २ २६
एत ते कुहरेषु गद्गद २ ३० | चूडानुभिन्नकुसुम ४ २०
एता हि जन्मसिद्धार्था ७ १७ | चूडामण्डलवन्धन ५ ३१
एप व इक्ष्वाकुसबन्धा ४ ९ | जगन्मङ्गलमारमान ७ ८
एप साङ्ग्रामिको न्याय ७ ८० | जनकाना रघूणाञ्च १ १७
एपा वसिष्ठगुप्ताना ७ १३ | जनकाना रघूणा च यत् ६ ४०
कडारपारावतकण्ठ ६ १५ | जनकाना रघूणा च यत् १ ७१
कण्डूलद्दीपगण्डपिण्ड २ ९ | जातस्य ते पितुरपीन्द्र ५ २४
कतिपयकुसुमोद्गम ३ २० | जामातृद्वेगेन वश १ ११
कथ न्याय्यमनुष्ठान ५ २१ | जीवत्सु तातपादेषु १ ९९
कन्या दशरथो राजा १ ४ | जीवयन्निव समाश्वस १ ३८
कन्याया स्तिलपूजयन्ति ४ १७ | जुम्भित च ६ ९
करकमलवितीर्ण ३ ०५ | ज्याजिह्वया वलयितो ४ १
करपल्लव तस्या ३ ४१ | ज्यैष्ट्यं वैराङ्कयादर्श ३ १२
कष्टो जन कुलजनं १ १४ | तराल प्रियजन १ ३०
काम दुग्धे विप्रकर्ष ५ ३० | तथैव राम सीताया ६ ३०
कि त्वनुज्ञानालम्ब १ ८ | तुरगविषयव्यप्रानुरीं १ २३
किं त्वाक्रान्तकपार ५ १९ | ते हि मन्ये महात्मान १ ६८
कमपि किमपि मन्दष्टे १ ०७ | त्रैलोक्यदावनतुरङ्ग ३ २८
करनि कनिन्मिनिन् ५ २ | त्रातु शेपानिव परि ६ ९
किसलयमिव मुग्ध ३ ५ | त्वदथमिव सिन्यम ६ ३६
कुवलयदलस्निग्धश्याम ४ १९ | त्वया जगति पुण्यानि १ ४३
कुशासननया गृते ५ १५ | त्वया सह निवन्स्यामि २ १८
कृपानं काशिशो ७ १ | त्वदृष्ट्यन्द्रमभिश्रान्त ६ ०३
क्रोडप्येय मप्रनि नव ५ ३३ | त्व वह्निर्मुवना नडिष्ठ ४ ५
क तारानानिन्दो गिर ६ ३३ | तव जीवित त्वमसि मे ३ २६
क्षुभिता कामपि दशा ७ १२ | त्वमेव ननुकल्याणि ३ ४
गुस्त्वद्भुटीर २ १९ | त्यरस्व वत्स धट्ठां ७ १८
गूढानो यः पूर्वं परिचय ३ ४० | दत्ताभये रघुपि २ ११
( २७१ )
अ० श्लो० अ० श्लो०
निन्दामयदक्षिणैः ६ १८ पातालोदरकुञ्जपुञ्ज ५ १४
नैतु तरङ्ग तुङ्गैः ३ २८ पापेभ्यश्च पुनाति वर्ध ७ २०
नैति कुठारभाजा ७ ११ पुनरुत्क्रान्तदर्भार्र्के १ २२
नैष शीसुकव्रातः ७ ११ पुरा यत्र स्रोतः पुलिन २ २७
हन्ति हृदय गाढो ३ ३१ पुरा रूढे स्नेहे परि ६ १८
ज्ञानानेन मनसा ७ ७ पूरोत्पीडे तटाकस्य ३ २९
नमस्कुरुतचन्द्र ७ ८ पीडस्तस्य जटायुषा २ १३
न्या सोऽयं महाबाहु १ ३८ प्रहृष्यन् प्रिया मीना ६ ३१
नप्रस्वेदानांधैव १ ५७ प्रच्छन्नमिव दयिते ३ ४६
दृष्टृणीकृतराग ६ १९ प्रमाद इव मूर्त्तिमन् २ १४
रम्यौ मलिना विनोतु ७ १७ प्रियप्राया वृत्तिर्विनय २ २
पै सीते नमस्तोऽस्तु ७ १० प्रियागुणमहव्याख्या ६ ३४
नामपि डि षेद्रोण १ ६ बाणवर्षेण नीन वोः ८ २४
न्या शून्यस्य जगतो ३ ३३ ब्रह्मादयो ब्रह्महिताय १ १५
निर्विकारि ७ १९ ब्रह्मादयो ब्रह्महिताय ६ १५
। पिष्ठ भवता डेन्था ३ ३० भो भो लव महाबाहो ५ ७
तैजस्तेजस्वी प्रसूत ६ १४ भ्रमिषु कृतपुटान्तः ३ १९
प्रमाणीकृत पाणि ७ ५ मनोरथस्य यद्धीज ५ २०
न्वेष त्वरितमुपमन्त्र ५ १ मन्वादिव क्षुभ्यति ७ १९
नो वः परमास्त्रेभ्यो ७ ११ मन्त्रिणामेतन्निविदय ८ २१
स्फुटलवक्षिप्रे ३ २२ मा निषाद प्रतिष्ठा २ ५
म्वोजस्य नयाधर्मं ७ १९ मुनिजनशिशुरेक ५ ३
क्कृजन्निनिताः श्रविर् २ १६ मेघमालेव यस्याव २ २४
तारणप्रवालश्टङ्गो ३ २१ म्लानस्य जीवकुसुमं १ ३६
रीवारीदेनभगडमुष्ण ४ १ य एष मे जन पूर्वं ४ ७
त्वं रम्या पश्मिवर्षं च ४ १३ यन दुमा अपि मृगा ३ ८
त्तिाः प्रियतमा वाचः ३ ३४ यत्रानन्दाश्च मोदाश्च २ १२
यप्रमृतेरपि तस्य ४ १६ यन्तारिन्द्रैर्यदीनं १ ५२
उनविगलं १ २० यथा निरक्षीनमलान ३ २७
पैशनकठोरपुङ्खर ६ १३ यथा दशिष्टातिरम्यौ ७ १४
पैश्याण्डुदुर्बलकपोल ३ ४ यथेच्छं भोग्य वो वन २ १
पथासुरुढं महलि विपुले ४ २६ यथेन्द्रावानन्द व्रजति ५ २६
पश्यामि न जनन्तानं २ १७ वदन्त्या पत्युर्व्वा रहसि ४ १४
( 272 )
| अं० | श्लो० | अं० | श्लो० | |
|---|---|---|---|---|
| यदा किञ्चित् ६ ३५ | व्यर्थं यत्र कपीन्द्रसख्य ३ | |||
| यदि ते मयि मन्येव ४ २८ | शाङ्गुल्यो नाम यूपल २ | |||
| यत्कण्ठाश्लेषबाद् रिमु ५ १६ | शान्तं महापुरुषसङ्गरित ६ | |||
| य द्ब्रह्माणमिय देवी १ २ | शृणुवां दिव्या या ४ | |||
| यद्वा पूतमन्यो निधि ४ १० | शुद्धाश्चोदन्त ६ | |||
| यस्यां ते दिवसास्तथा २ २८ | शैशवात्प्रभृति पोषिता १ | |||
| येनोत्कण्ठद्विसरिमल्य ३ १५ | श्रमाम्बुशिशिरीभव ६ | |||
| योऽयमश्व ४ १७ | स एव ते वल्लभबन्धु २ | |||
| रणकरण ६ १ | सख्यातीर्तङ्गिरदतुरग ७ | |||
| राज्याश्रमनिवासेऽपि ७ १ | सान्ता केनापि कार्येण १ | |||
| लीलोल्लासदशमुख ३ १६ | सतानवाहीन्यपि ४ | |||
| लौकिकानां हि साधूनां १ १० | समय ग वर्तत इरीप १ | |||
| वज्रादपि कठोराणि २ ७ | समाश्वसिहि कल्याणि ७ | |||
| वत्सायाश्च रघूद्वहस्य ५ २३ | सद्यःप्रसृष्टणीयाना ६ | |||
| वपुर्मिथुतसिद्धा ६ २४ | सर्वात्मनो वसिष्ठादीन् १ | |||
| वयमपि न खल्वेवंप्राया ५ ८ | स राजा तस्यांऽय स थ ४ | |||
| वसिष्ठाधिष्ठिता देव्यो १ ३ | सर्वथा व्यवहर्तव्यं १ | |||
| वशिष्ठे वाग्मीन्द्रैर्दशरथ ६ ३९ | स सुरभी श्लाघ्य ४ | |||
| वितरति गुरुः प्राज्ञे वि० २ ४ | सस्वेदरोमञ्चितकम्पि ३ | |||
| विद्याकल्पेन मरुता ६ ६ | सिद्धं होनङ्कानि वीर्यं ७ | |||
| विशां मोहान्धेभ्या तिमिर ६ ३० | सीतादेव्या स्वकररचितं ३ | |||
| विनिर्वाणित एव ५ ८ | सुहृदिव द्रष्टव्य ४ | |||
| विनिषेधुं शक्यो न १ ३० | सैनिकानां प्रमाथेन ४ | |||
| विरोधो विश्रान्तः प्रम० ६ ११ | सोढभिरे राक्षसमुख्य ७ | |||
| विलुलितमतिपूर्व्याष्प ३ २३ | सोऽयं शैलः ककुभ १ | |||
| विश्वम्भरात्मजा देवी ७ ३ | स्निग्धश्यामा क्वचिदपर २ | |||
| विश्वम्भरा भगवती १ १९ | स्नेहं दयां च सौख्यं च १ | |||
| विश्रम्भादुदति निष्वप १ ४९ | स्नेहात्सभाजयितुमेत्य १ | |||
| वीचीवातैः शीकरक्षोद ३ २ | स्पर्श पुरा परिचितो ३ | |||
| वृथादाने न विनार्यात्म० ६ २४ | स्मरति सुतनु १ | |||
| वैलोम्योद्भूभित ३ ३६ | हा हा देवि स्फुटती ३ | |||
| व्यतिकर इव भीम० ५ १२ | हा हा धिक्परगृहवास ४ | |||
| व्यतिषजति पदार्थां ६ १२ | सौर निखासुरेवन ४ | |||
| हे हन्त दक्षिण ० |