उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

—IV. 1 ] UTTARARĀMACHARITA 121
P 86 किं नामधेयं यस्य महत् वर leader (head) of the large
body of old persons स्थविर old man धिक् प्रहसनम् fie upon your
joking ननु shows 'emphasis' अरुन्धत्या पुरस्कृतान् headed by अरुन्धती
दारान् wives दार m wife (always used in the plural) प्रष्ठिकृत्य
leading दु वसिष्ठ Is he वसिष्ठ ? (or 'I doubt whether he is वसिष्ठ')
'दुर्वितर्के परिप्रश्ने' इत्यमरः अथ किम् what else ? i. e. yes मया वैश इति
As for me I thought that he was a tiger or a wolf आ shows
'anger' येन—मडमडायिता—this is to be connected with मया पुन
&c. above—since the moment he arrived, that poor brown heifer
was devoured by him कपिला a brown cow कल्याणी-दीर्घ० ex
plains 'वत्सतरी। द्वहायनीत्यर्थे' मडमडायिता is the past pass. p. of an
onomatopoetic verb समाम्नो मन्यमाना holding in respect the
Vedic precept 'a मधुपर्क should be offered with flesh.' मन्यमाना
goes with गृहमेधिन श्रोत्रियाय मेध्यन् householders offer to a
learned Brāhmaṇa (who has performed a sacrifice) a heifer, a
bull or a big goat मधुपर्क is a respectful offering made to a guest,
bridegroom or to other distinguished persons It usually con-
sisted of five ingredients curds, clarified butter, water, honey
and sugar-candy 'दधि सर्पिर्जलं क्षौद्रं सिता चैतैश्च पञ्चभिः । प्रोच्यते मधुपर्कः'.
मनुस्मृति enumerates the persons to whom मधुपर्क was to be offered
'राज्ञर्त्विक्स्नातकगुरुन् प्रियश्वशुरमातुलान् । अर्हयेन्मधुपर्केण परिसंवत्सरात्पुनः ॥' III.
119 वसिष्ठस्मृति IV 5–8 contains the following 'पितृदेवतातिथिपूजाया-
मेव पशुं हिंस्यादिति मानवम् ॥ मधुपर्के च यज्ञे च पितृदैवतकर्मणि । अत्रैव च पशुं
हिंस्यान्नान्यथेत्यब्रवीन्मनुः ॥ नाकृत्वा प्राणिनां हिंसां मांसमुत्पद्यते क्वचित् । न च प्राणि-
वधः स्वर्ग्यस्तस्मान्मांसे यधोऽवधः ॥ अथारि ब्राह्मणाच वा राजान्याय वाभ्यागताय
महोक्षाणं वा महाजं वा पचेदेवमस्या आतिथ्यं कुर्वन्तीति॥' आम्नाय
means 'Veda, Vedic injunction' श्रोत्रिय —'जन्मना ब्राह्मणो ज्ञेयः
संस्कारैर्द्विज उच्यते । विद्यया याति विप्रत्वं त्रिभिः श्रोत्रिय उच्यते ॥' पाणिनि has a
सूत्र to explain the word 'श्रोत्रियश्छन्दोऽधीते' ५. २. ८४. वत्सतरी a
heifer (about two years old) महोक्ष —महांश्चासौ उक्षा च महोक्ष
(महत् + उक्षन्) Here उक्षन् (a bull) becomes उक्ष according to
'अचतुर &c.' पा ५ ४. ७७ (which is a very long Sūtra). 'वृषा
महामहोक्षः स्याद्' इत्यमरः. गृहमेधिनः गृहे दारैः मेधन्ते सङ्गच्छन्ते इति
N. omits महाजं, but from the quotation given above it will be
seen that the reading in the text is proper. सं हि मन्यंति for,
the authors of Sūtras on religious observances lay down this
observance. धर्मसूत्रकारा —Sūtra is an aphorism, which is preg-
nant with meaning, though expressed in the most concise way.
'स्वल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् । अस्तोभमनवद्यं च सूत्रं सूत्रविदो विदुः ॥'
A sūtra is generally in prose. सूत्र works were generally
divided into three kinds, श्रौत or कल्पसूत्र, गृह्यसूत्र and धर्मसूत्र.
11