उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

१-८ ] उत्तररामचरितं ७
देव्यामपि हि वैदेह्यां सापवादो यतो जनः । -
रक्षोगृहस्थितिमूलमग्निशुद्धौ त्वनिश्चयः ॥ ६ ॥
सूत्रधारः—यदि पुनरियं किंवदन्ती महाराजं प्रति स्यन्देत ततः कष्टं
स्यात् ।
नटः—सर्वथा ऋषयो देवताश्च श्रेयो विधास्यन्ति । ( परिक्रम्य ) भो
भोः केदानीं महाराजः । ( आकर्ण्य ) एवं जनाः कथयन्ति—
स्नेहात्सभाजयितुमेत्य दिनान्यमूनि
नीत्वोत्सवेन जनकोऽद्य गतो विदेहान् ।
देव्यास्ततो विमनसः परिसान्त्वनाय
धर्मासनाद्विशति वासगृहं नरेन्द्रः ॥ ७ ॥
( निष्क्रान्तौ । )
प्रस्तावना ।
( ततः प्रविशत्युपविष्टो रामः सीता च । )
रामः—देवि वैदेहि, समाश्वसिहि । न हि गुरवो न शक्नुवन्ति विहातु-
मस्मान् ।
किं त्वनुष्ठाननित्यत्वं स्वातन्त्र्यमपकर्षति ।
• सङ्कटा ह्यग्निहोत्रीणां प्रत्यवायैर्गृहस्थता ॥ ८ ॥
दुर्जनत्वं दुर्मतित्वं वा स्थियातो वर्णयति-देव्या अपीति ॥६॥ वैदेह्याः कृते
इति शेषः । 'देव्या वैदेह्या' इति च पाठः । हि प्रसिद्धौ । अपवादे अतिदुर्जन-
नत्वं अतिदुर्मतित्वं वा-उपपादयति—रक्ष इति । अग्नौ, पुरा युद्धदृष्टहृष्ट-
तायामित्यर्थः ॥ ६ ॥ प्रतिष्ठते प्राप्नोति इति यावत् । एवं वक्ष्यमाणोऽनुवाद
इत्यर्थः ॥ स्नेहात्सभाजयितुमिति ॥ ७ ॥ सभाजयितुं रामं इति शेषः ।
विदेहान् देशान् । ध्वनिध्र । धर्मासनात् न्यायविचारसिंहासनात् । नरेन्द्रः
रामः । एतेन द्वयोश्शेषावानप्रवेशौ सूचितौ ॥ 'स्वकार्यं प्रस्तुताक्षेपि विलोक्य
रगमुद्रामुखम् । प्रस्तावना वा तत्र स्यात्' इति, 'नासूचितस्य पात्रस्य प्रवेशो निर्ग-
मोऽपि वा' इति लक्षणात् ॥७॥ इति प्रस्तावना ॥ किन्त्वनुष्ठाननित्यत्वमि-
ति ॥८॥ नित्यत्वं नियमेन करणम् । स्वातन्त्र्यं स्वच्छन्दविहारम् । प्रत्यवायैः
अकरणे प्रायश्चित्तैः । गृहस्थता गार्हस्थ्यम् । गृहपतित्वमिति यावत् । अग्निहोत्रिण
१ 'रक्षोगृहे' इति घ. २ 'महाराजं प्रति स्युन्देत्' इति घ, 'महाराजं स्पृशेत्'
इति क. ३ 'सन्ति करिष्यन्ति' इति घ. ४ 'नित्यत्वात्' इति घ.