उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

68 NOTES ON [ II 15-
अरण्यकाण्ड सर्ग 19-30 for this account 'इति तस्या ब्रुवाणाया चतुर्दश
महाबलान् । व्यादिदेश खरः क्रुद्धो राक्षसानन्तकोपमान् ॥' अरण्यकाण्ड 19 2-3
'अनरीदूषण नाम खर सेनापति तथा ॥ चतुर्दश सहस्राणि मम चित्तानुवर्तिनाम् ।
सर्वोद्योगमुद्यताना राक्षसां सौम्य कारय ॥' सर्ग 22 7-9 The reading
'रक्षसां भीमकर्मणाम्' was probably suggested by the following verse
from the रामायण 'चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् । हतान्येकेन रामेण
मानुषेण पदातिना ॥ अरण्यकाण्ड 26 35 ०त्रिमूर्धान - we rather expect
त्रिमूर्धा, according to the सूत्र 'द्वित्रिभ्यां ष मूर्द्ध्न ' पा० 5 4 115 (आभ्यां
मूर्द्ध न स्याद्बहुव्रीहौ । द्विमूर्ध, त्रिमूर्ध । सि कौ ) This verse occurs in
महावीरचरित I 13 सिद्धानां क्षेत्र a holy place for those who have
attained to the सिद्धि for which see p 34 (notes) The read-
ing सिद्धिक्षेत्र would mean a holy place where the सिद्धि can be
secured ' मादृशा जन even ordinary persons from the country
like me can move about without fear (i e unmolested) अकुतो-
भय is a compound of the मयूरव्यंसकादि class (पा० 2 1 72 ) नास्ति
कुतो भय यस्य न मरि this is not only दण्डका, but also जनस्थान'
बाढम् - (ind) assuredly O yes (used in answer to questions)
सर्वं हर्षनानि-that make the hair of all creatures stand erect
सर्वभूतानां लोमानि हर्षयतीति ०हर्षनानि The hair on one's body
stand erect, when one is extremely frightened The forests are
so full of terrors that they cause the hair to stand on end उन्मत्ते
चण्डश्व श्वापदकुल सङ्कुले गिरिगह्वराणि येषा - in which the caverns
of mountains are full of crowds of furious and terrible beasts
'सङ्कीर्ण सङ्कुलाकीर्णे' इत्यमर 'गह्वर बिलदम्भयो ' इति शाश्वत जन
रथ्यानि-huge forests on the skirts ( पर्यन्त ) of जनस्थान जनस्थानस्य
पर्यन्ते दीर्घापण्यानि दक्षिणा यत ते lie towards the south Verse 16
The subject is सीमान and ०स्मिता, ०स्वना, ०ग्नय, ०भ्यस्त are
predicative adjectives of सीमान क्वचित्-क्वचित् in one place- in
another place here and there निष्कूज स्तना (the boundaries )
are in one place motionless and noiseless and in another place
there is the fierce roar of beasts निर्गत कूज ( cooing of birds )
याभ्य ता, निष्कजाश्च ता स्तिमिताश्च प्रोद्यण्ड सत्त्वानां स्वन ( शब्द ) यासु
'सत्त्वमस्त्री तु जन्तुषु' इत्यमर स्वेच्छया सुप्ता गम्भीरभोगा (गभीरा भोगा
येषा ) च ते भुजगा येषा शाम प्रदीप्ता अग्नय यासु in which there are fires
kindled by the breaths of serpents that are lying down at
pleasure and that have terrible hoods भोग the hood of a
serpent 'भोग सुखे रुपादिसृतावहेश फणवावयौ ' If we read गभीर-
घोर० then dissolve स्वेच्छासुप्ता गभीरा घोराश्च भुजगा - serpents that
were big (गभीर)' and terrible If we read गभीरपोष० we should