उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

34 NOTES ON [ I 30-
ti the 8 सिद्धिs 'अणिमा महिमा चैव गरिमा प्राप्तिः प्राकाम्यमीशिता वशिता । ६
यत्र कामावसायित्वेत्यष्टैश्वर्यम् ॥' क्षीरस्वामी Compare महावीर० V 27 'अयं
श्रमणा नाम सिद्धा शबरतापसी । मतङ्गाश्रमवास्तव्या रामवेदिन्युपागता ॥'.
पम्पा-was a lake full of lotuses and other flowers 'तौ पुष्करिण्या
पम्पायास्तीरमासाद्य पश्चिमम् । अपश्यतां ततस्तत्र शबर्या रम्यमाश्रमम् ॥' अरण्य०
74 4 पम्पा is said to be the modern Hampi near Bellary in
southern India पम्पा अभिधान (नाम) यस्य पम्पातुदं सरः पम्पासरः
विच्छिन्ना धीरत्व-विच्छिन्ने अमर्षे धीरत्वे च यस्मिन् कर्मणि यथा स्यात्तथा (अव्ययी
भाव) having given up resentment (against his enemies) and firm-
ness The reading विस्सृष्टामर्षधैर्यम् means the same thing प्रमुक्त-कण्ठं
यथा स्यात्तथा-with a loud cry अत्र किल-किल shows that सीता does
not know it personally (as she then was a prisoner in लङ्का) but
had only heard from others that राम wept on the पम्पा lake 'वार्ता
सम्भाव्यो किल' इत्यमर Note रामायण 'स तां दृष्ट्वा ततः पम्पां रामः सौमित्रिणा
सह । विललाप च तेजस्वी रामो दशरथात्मजः ॥' अरण्य० 75 22 रमणीयमेतत्सर -
for a poetic description of the lake, see रामायण अरण्यकाण्ड 73 and
किष्किन्धाकाण्डसर्ग 1. Verse 31 एतस्मिन्-in the lake पम्पा मद-
पुण्डरीका is a compound and qualifies विभागाः The construction
is एतस्मिन् पुण्डरीका भुवो विभागाः कुवलयिनः सन्दृष्टाः (मया) कुवलयिनः
is predicative adjective मदेन तरा (ध्वनियुक्ता) मल्लिकाक्षा (हंसविशेषाः)
तेषां पक्षैः व्याधूताः (चालिताः) अत एव स्फुरन्तः (कम्पमानाः) उरवः दण्डा
येषां तानि ०दण्डानि पुण्डरीकाणि (सितकमलानि) येषु-which had white
lotuses with broad stalks quivering being shaken by the
wings of मल्लिकाक्ष birds that were noisy on account of intoxication
मल्लिकाक्ष is a bird that has dark beaks and feet. 'हंसास्तु श्वेतगरुतश्च
क्राङ्गा मानसौकसः । राजहंसास्तु ते चञ्चुचरणैर्लोहितैः सिताः । मलिनैर्मल्लिकाक्षास्ते'
इत्यमर 'पुण्डरीकं सिताम्भोजम्' इत्यमर बाष्पाम्भसः परिपतनं उद्गमश्च तयो
अन्तराले in the interval of the falling down (of tears that had
already arisen) and the coming out (of new ones) कुवलयिनः-
कुवलयवन्तः possessed of blue lotuses 'स्यादुत्पलं कुवलयमथ नीलाम्बु
जन्म च । इत्यमर भुवो विभागा parts of the spot Compare मालती
माधव IX. 14 for the first three lines
The verse says parts of the earth that had white lotuses
were seen by me to be possessed of blue lotuses in the interval
of the falling of old tears and the rising of new ones What राम
means seems to be this -The lake had white lotuses in certain
parts of it round which hovered the मल्लिकाक्ष birds with dark
beaks and feet राम's eyes being bedimmed with tears, he could
not distinguish anything But for a moment when there
was a respite from tears, he could snatch a view of things. In
that moment, what prominently struck him about the lotuses