उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

— 1 1 ] UTTARARĀMACHARITA. 3
{ इत्ययमभिप्रायः - नान्द्यन्ते सूत्रधार इदं प्रयुक्तितवान्, इतःप्रभृति मया नाटकमु-
पादीयते इति कवेरभिप्रायं सूचित इति " Similarly वीरराघव says 'नान्द्या पूर्वो-
क्ताया समाप्तौ सूत्रधारः प्रविष्टाहेति शेषः' जगद्धर, in his comment on
मालतीमाधव, gives a long note on the words नान्द्यन्ते सूत्रधारः भरत
distinctly says that the नान्दी is to be recited by the सूत्रधार and
that it is to consist of eight or twelve पदs 'सूत्रधारः पठेत्तत्र मध्यमं
स्वरमाश्रितः । नान्दीं पदैर्द्वादशभिरष्टाभिर्वाप्यलंकृताम् ।' ( नाट्य० 5 98 )
What पद means here is a disputed question The ordinary
meaning is 'a word' ( सुप्तिङन्तं पदम् । पा० 1 4 14 ) This would
mean that नान्दी is not to exceed 8 or 12 words. But in many
dramas there are नान्दीs containing two or three verses Hence
some interpret पद to mean a quarter of a verse There are
dramas, however, where none of these meanings will do, e. g. the
first verse of the विक्रमोर्वशीय, of the शाकुन्तल &c. It seems probable
that N and G read 'वन्देमहि च तां वाणीं' to satisfy the definition of
नान्दी. The verse in the text contains only eleven words, while
as read by N and G it contains twelve. अल- रेण enough of
prolixity अलम् in the sense of 'enough of' 'away with,' governs
the instrumental. शार- यात्रायाम् in the fair held in honour of
Śiva. Most editions read कालप्रियानाथस्य काल means शिव and कालप्रिया
would mean पार्वती कालप्रियानाथ would thus be शिव वीर० com-
menting on महावीर० says "कालप्रियानाथस्य कालप्रियानाम्निकाम्बिकापतेः ।
कालप्रियनाथस्येति स्थानविशेषानुवृत्त पाठः प्रचुरो दृश्यते । तत्राप्ययं पूर्ववद्-
'उमापतेः सङ्कन्दमोर्मोदकम्' इति नेष्टा रहस्यम्वदवृत्ते " राजशेखर in his काव्य-
मीमांसा (p. 94) says that कालप्रिय is a city to the north of which
is गाधिपुर (i. e. Kanoj). So कालप्रिय is probably उज्जयिनी, where
there is a famous shrine of Śiva. In ancient India it was
usual to exhibit dramatic performances at the time of fairs
and other festival The मालतीमाधव also was introduced to the
audience for the first time at the fair of Śiva. R comments
'कालप्रियनाथो नाम दिग्वेशु पद्मन्गरे प्रतिष्ठितो दस्यमूर्तिविशेषः । तस्य यात्रायामुत्सवे
नाटकभिःभगवतः कालप्रियनाथस्य पुरतः प्रथममभिनीतमासीद्' आर्यमिश्रान्—vide
note, जगद्धर quotes from भरत 'कुलं शीलं दया दानं धर्मः सत्यं कृतज्ञता। अद्रोद्द
इति चैतेनज्ञानायांसू समुच्यते ।' मिश्र is an honorific title affixed to the
names of famous scholars e. g. मण्डनमिश्र, वाचस्पतिमिश्र, पार्थसारथिमिश्र
अत्रभवन्त—The words अत्रभवन् and तत्रभवन् are epithets of honour,
the former applied to a person who is present, the latter to one
who is not present. 'पूज्ये तत्रभवानत्रभवांश्च भगवन्मदिः' G seems to
have separated अत्रभवन्त into अत्र भवन्त. वीर० also says 'अत्रभवन्तः
पूज्या इत्यर्थः । देवा अत्र अन्तिकारे भवन्त पूज्यनित्यर्थे ' ऽदेवत्वादस्यान्दन्त-