उपदेशसाहस्री (आदि शङ्कराचार्य - गद्य व पद्य भाग)

294 A THOUSAND TEACHINGS [CHAP. XIX
असत्समं चैव सदित्यपीति चेदनर्थवत्त्वान्नृशृङ्गतुल्य-
तः । अनर्थवत्त्वं त्वसति ह्यकारणं न चैव तस्मान्न
विपर्ययेऽन्यथा ॥ १६ ॥
16. (Objection). What is called real ¹ is, as a matter
of fact, unreal like a human horn as it does not serve ²
any purpose. (Reply). That a thing serves no purpose
is no reason why it should be unreal and that a thing
serves some purpose is no reason, on the other hand,
why it should be real.
असिद्धतश्चापि विचारकारणाद्द्वयं च तस्मात्प्रसृतिं च
मायया । श्रुतेः स्मृतेश्चापि तथा हि युक्तितः प्रसिद्धय-
तीत्थं न तु युज्यतेऽन्यथा ॥ १७ ॥
17. Your inference is wrong (because reality serves
some purpose) as It is the subject-matter of deliberation
and also the source of all duality proceeding from It
under the influence of Mâyâ, according to the Srutis,³
the Smritis⁴ and reason⁵. Thus it is reasonable (that
the Self, though changeless, serves some purpose).
Otherwise (i.e., as a matter of reality) it is not reason-
able (that a thing, either permanent or momentary,
serves any purpose).
विकल्पनाचापि विधर्मकं श्रुतेः पुरा प्रसिद्धेश्च विकल्प-
तोऽद्वयः । न चेति नेतीति यथा विकल्पितं निषिध्य-
तेऽत्राप्यवशेषसिद्धये ॥ १८ ॥
¹ In the Vedas. ² In the opposite case it becomes momentary
according to the objector. ³ Sw. U., 4. 10.
⁴ Bh. Gîtâ., 9. 10. ⁵ Chh. U. 6. 1. 4—6.

16-20] A CONVERSATION BETWEEN THE SELF AND MIND 295
18. According to the Śruti¹ It is of a nature contrary
to that of superimposition. This One is without a
second as It is also known to have an eternal existence
even prior to all superimposition. Unlike everything
superimposed on It, which is negated on the evidence
of the Śruti,² ‘Not this, not this’, It is not negated
and, therefore, left over.
अकल्पितेऽप्येवमजेऽद्वयेऽक्षरे विकल्पयन्तः सदसच्च
जन्मभिः । स्वचित्तमायाप्रभवं च ते भवं जरां च
मृत्युं च नियान्ति संततम् ॥ १९ ॥
19. Those who, owing to false notions in their own
minds, superimpose the ideas of existence, non-existence,
etc.³ on the Self which is not Itself superimposed and
is birthless, imperishable and without a second always
meet with birth, old age and death as different kinds
of beings.
भवाभवत्वं तु न चेदवस्थितिर्न चास्य चान्यस्थिति जन्म
नान्यथा । सतो ह्यसत्त्वादसतश्च सत्त्वतो न च क्रिया
कारकमित्यतोऽप्यजम् ॥ २० ॥
20. (Duality) can have no reality if both its birth
and absence of birth are denied (owing to the possi-
bility of contradictions). Again it cannot owe its origin⁴
to another thing either real or unreal. For in that
case, (being the origin of duality) reality would become
¹ Sw. U., 6. 19. ² Br. U., 2. 3. 6.
³ Qualified, non-qualified, agent, non-agent and so on.
⁴ See G. K. 4. 22 and 4. 40.

296 A THOUSAND TEACHINGS [CHAP. XIX
unreal¹ and unreality real.² Hence the nature of
actions and their instruments³ also (cannot be as-
certained). It is for these reasons that the Self is
(ascertained to be) unborn.
अकुर्वद्दिष्टं यदि वास्य कारकं न किंचिदन्यन्ननु नास्त्य-
कारकम् । सतोऽविशेषादसतःश्च सच्छ्युतौ तुलान्त-
योर्यद्वदनिश्चयान्न हि ॥ २१ ॥
21. If the instruments in connection with the birth
of duality be considered to be devoid of any action
whatever there will be nothing (which will not be
an instrument). (And if they are considered to have
the power of action) they will not be instruments. (For
they can be acting neither) in the state of reality
nor of unreality as both these states are without any
particulars (and will always produce effects or never
produce any). Neither⁴ can they become instruments
at the time⁵ of their deviation from their original states
(of reality or unreality). For (in that case the distinction
between the nature of the cause and that of the effect)
cannot be ascertained like (the relation of cause and
effect) between the two ends (moving up and down)
of the beam of a balance.
¹ For all material causes are changeable and, therefore, unreal.
² For a material cause cannot but have some existence ; it cannot
be a void. ³ Regarding the production of duality.
⁴ If you argue that reality or unreality may have the power
of action when they deviate from the previous states (of reality
or unreality).
⁵ Nor can they be instruments after such deviation. For devia-
tion itself being an effect requires something to produce it, that
again something else and so on. There will thus be a regressus
ad infinitum.

21-24] A CONVERSATION BETWEEN THE SELF AND MIND 297
न चेत्स इष्टः सदसद्विपर्ययः कथं भवः स्यात्सदसद्व्यव-
स्थितौ । विभक्तमेतद्द्वयमप्यवस्थितं न जन्म तस्माच्च
मनो हि कस्यचित् ॥ २२ ॥
22. If the reversal of reality and unreality is not
desirable how can anything owe its origin to them which
are of a fixed nature ? For both of them stand without
having any connection with each other. Nothing,¹
therefore, Oh my mind, is born.²
अथाभ्युपेत्यापि भवं तवेच्छतो ब्रवीमि नार्थस्तव चेष्टि-
तेन मे । न हानवृद्धी न यतः स्वतोऽसतो भवोऽन्यतो
वा यदि वास्तिता तयोः ॥ २३ ॥
23. Even by assuming the birth (of things), if you
like so, I say your efforts serve me no purpose. For
not existing in the Self gain or loss cannot be there
either uncaused or due to any cause. Even assuming
that they exist (in the Self, it is a fact that your
efforts are of no use ³ to me).
ध्रुवा ह्यनित्याश्च न चान्ययोगिनो मिथश्च कार्यं न च
तेषु युज्यते । अतो न कस्यापि हि किंचिदिष्यते
स्वयं च तत्त्वं न निरुक्तिगोचरम् ॥ २४ ॥
¹ G. K. 4. 4, 10, 28 and 46.
² In the previous verse a change of condition in reality and
unreality was assumed. But as a matter of fact there is no
such change.
³ In the case of their existence your effort to produce them
is futile.

298 A THOUSAND TEACHINGS [CHAP. XIX
24. Things either immutable or transitory cannot
have any relation with other things or with themselves.
Therefore it is not reasonable that they should have any
effects. So nothing belongs to anything else. The Self
Itself is also not (directly) within the scope of words.¹
समं तु तस्मात्सततं विभातवद्द्वयाद्विमुक्तं सदसद्वि-
कल्पितात् । निरीक्ष्य युक्त्या श्रुतितस्तु बुद्धिमानशेष-
निर्वाणमुपैति दीपवत् ॥ २५ ॥
25. A wise man immediately meets with the com-
plete extinction of bondage like the (extinguishing of)
a lamp when he knows through reasoning and the
Srutis (the Self) which is the same in all conditions,
always of the nature of self-effulgent Consciousness
and free from duality fancied to be existing or non-
existing.
अवेद्यमेकं यदनन्यवेदिनां कुतार्किकाणां च सुवेद्य-
मन्यथा । निरीक्ष्य चेत्थं त्वगुणग्रहोऽगुणं न याति
मोहं ग्रहदोषमुक्तितः ॥ २६ ॥
26. Knowing the One bereft of the gunas which is
unknowable² according to those who know It to be not
different from the Self and which is very well knowable²
according to those fallaciously argumentative people
who wrongly know It to be an object of knowledge a
man, thus freed from the Gunas, becomes liberated from
the bondage of false notions and is never deluded (again).
¹ This is stated in answer to the objection that being an object
of Vedic evidence the Self is related with the Vedas. See verses
29, 30, Ch. 18. ² Ke. U., 2. 3.

24-28] A CONVERSATION BETWEEN THE SELF AND MIND 299
अतोऽन्यथा न ग्रहनाश इष्यते विमोहबुद्धेर्ग्रह एव
कारणम् । ग्रहोऽप्यहेतुस्त्वनलस्त्वनिन्धनो यथा
प्रशान्तिं परमां तथा व्रजेत् ॥ २७ ॥
27. False notions cannot be negated in any way
other than (thus knowing the Self). It is these wrong
notions that are the causes of delusion. These notions,
bereft of their cause,¹ come to an absolute end, like
fire bereft of fuel, (when knowledge is achieved).
विमथ्य वेदोदधितः समुद्धृतं सुरैर्महाब्धेस्तु यथा महा-
त्मभिः । तथाऽमृतं ज्ञानमिदं हि यैः पुरा नमो
गुरुभ्यः परमीक्षितं च यैः ॥ २८ ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीगोविन्दभगवत्पूज्य-
शिष्यस्य श्रीशंकरभगवतः कृतिः सकलवेदोप-
निषत्सारोपदेशसाहस्री समाप्ता
28. I bow down to the teachers, the great souls
who realized the Supreme Truth and gathered from the
ocean of the Vedas this knowledge (described in the
present book) like gods who churned the great ocean
in ancient time and gathered nectar.
Here ends A Thousand Teachings, the substance of
all the Upanishats written by the All-knowing Sankara,
the Teacher and wandering Paramahamsa,² the disciple
of Govinda worthy of adoration.
¹ Ignorance.
² A man who has renounced worldly action and has the surest
Knowledge that he is not different from Brahman and that the
universe is unreal, wandering from place to place for the spiritual
benefit of people.

इस पृष्ठ की छवि अत्यधिक धुंधली/अति-उजागर (overexposed/washed out) होने के कारण पाठ (text) पढ़ने योग्य नहीं है। कृपया अधिक स्पष्ट एवं पठनीय चित्र (image) प्रदान करें।

INDEX TO VERSES
PART II
PAGE PAGE
अकल्पितेऽप्येवमजे 295 अहंशिर्शशिरूपेण 242
अकार्यशेषमात्मानम् 142 अदृश्योऽपि यथा राहुः 201
अकालत्वाददेशत्वात् 146 अदृष्टं द्रष्टृविज्ञातम् 162
अकुर्वद्दिष्टं यदि वा 296 अद्रष्टुनैव चान्धस्य 260
अकुर्वन्सर्वकृच्छुद्धः 214 अध्यक्षः स्वयमस्त्येव 256
अक्रियत्वेऽपि तादात्म्यम् 242 अध्यक्षस्य दृशेः कीदृक् 264
अचक्षुष्कादिशास्त्राच्च 131 अध्यक्षस्य पृथक्सिद्धौ 252
अचक्षुष्कादिशास्त्रोक्तम् 130 अध्यक्षस्य समीपे तु 240
अचक्षुष्ट्वान्न दृष्टिर्मे 128 अध्यक्षस्य समीपे स्यात् 251
अजोऽमरश्चैव तथा 112 अध्यक्षस्यापि सिद्धिः स्यात् 258
अजोऽहं चामरोऽमृत्युः 209 अध्यक्षेण कृता दृष्टिः 264
अज्ञानं कल्पनामूलम् 172 अध्यक्षोऽहमिति ज्ञानम् 265
अज्ञानं तस्य मूलं स्यात् 80 अनवस्थान्तरत्वाच्च 185
अज्ञासिषमिदं मां च 257 अनादितो निर्गुणतः 113
अतः सर्वमिदं सिद्धम् 286 अनित्या साऽविशुद्धेति 130
अतोऽन्यथा न ग्रहनाशः 299 अनुभूतेः किमन्यस्मिन् 260
अत्यरेचयदित्युक्तः 85 अनेकजन्मान्तरसं 189
अथाभ्युपेत्यापि भवम् 297 अन्यच्चेत्सदहंग्राह 250

302 A THOUSAND TEACHINGS
PAGE PAGE
अन्यदृष्टिः शरीरस्थः 208 अर्थी दुःखी च यः श्रोता 240
अन्यदृष्टिस्त्वविद्या स्यात् 193 अलुप्ता त्वात्मनो दृष्टिः 126
अन्योन्यापेक्षया तेषाम् 245 अवगत्या हि संव्याप्तः 253
अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् 274 अवस्थान्तरमप्येवम् 187
अन्वयव्यतिरेकोक्तिः पदार्थ- 271 अविकल्पं तदस्त्येव 172
अन्वयव्यतिरेकोक्तिस्तत् 272 अविद्यया भावनया 114
अन्वयव्यतिरेकौ हि 246 अविद्याप्रभवं सर्वम् 197
अन्वयी ग्राहकस्तेषाम् 239 अविद्याबद्धचक्षुष्ट्वात् 270
अपायोद्भूतिहीनाभिः 207 अविद्यामात्र एवातः 232
अपि निन्दोपपत्तेश्च 187 अविविच्योभयं वक्ति 240
अपेक्षा यदि भिन्नेऽपि 176 अविवेकात्पराभावम् 103.
अपोहो यदि भिन्नानाम् 262 अवेद्यमेकं यदनन्य- 298
अप्रकाशो यथादित्ये 179 अशनायादिनिर्मुक्तः 279
अप्राणस्य न कर्मास्ति 128 अशनायादिनिर्मुक्त्यै 249
अप्राणस्यामनस्कस्य 145 अशनायाद्यतिक्रान्तम् 139
अप्राप्यैव निवर्तन्ते 160 अशब्दादित्वतो नास्य 201
अबद्धचक्षुषो नास्ति 200 असत्समं चैव सदिति 294
अभावरूपं त्वमसि 290 असदेतत्ततो युक्तम् 195
अभिन्नोऽपि हि बुद्ध्यात्मा 260 असदेतत्रयं तस्मात् 194
अभियुक्तप्रसिद्धिश्चेत् 236 असद्द्वयं तेऽपि हि यत् 293
अमनस्कस्य का चिन्ता 146 असमाधिं न पश्यामि 145
अमनस्कस्य शुद्धस्य 131 असिद्धतश्चापि विचार- 294
अमूर्तमूर्तानि च कर्म- 149 अस्ति तावत्स्वयं नाम 177
अमृतं चाभयं नार्तम् 120 अस्पर्शत्वाददेहत्वात् 267
अमृतत्वं श्रुतं यस्मात् 85 अस्पर्शत्वान्न मे सृष्टिः 129

INDEX TO VERSES 303
PAGE PAGE
अस्पर्शोऽपि यथा स्पर्शम् 268 आत्मप्रत्यायिका ह्येषा 215
अहं कर्ता ममेदं स्यात् 83 आत्मबुद्धिमनेश्चक्षुरालोका- 173
अहंकर्त्रात्मनि न्यस्तम् 225 आत्मबुद्धिमनेश्चक्षुर्विषया- 161
अहंकारादिसन्तानः 229 आत्मरूपविधेः कार्यम् 206
अहंकृत्यात्मनिर्भासः 227 आत्मलाभः परो लाभः 180
अहंक्रियाद्या हि सम्- 148 आत्मलाभात्परो नान्यः 192
अहंधीरिदमात्मोत्था 88 आत्माग्नेरिन्धना बुद्धिः 157
अहं निर्मुक्त इत्येव 282 आत्मा ज्ञेयः परो ह्यात्मा 191
अहं परं ब्रह्म विनि- 114 आत्मानं सर्वभूतस्थम् 144
अहंप्रत्ययबीजं यत् 92 आत्माभासस्तु तिङ्वाच्यः 234
अहं ब्रह्मास्मि कर्ता च 118 आत्माभासापरिज्ञानात् 233
अहं ब्रह्मास्मि सर्वोऽस्मि 132 आत्माभासाश्रयाश्चात्मा 232
अहं ममेति त्वमर्थम् 288 आत्माभासाश्रयाश्चैवम् 231
अहंममेत्येषणयन्न- 147 आत्माभासो यथाऽहंकृत् 227
अहं ममैको न तदन्यत् 105 आत्मार्थत्वाच्च सर्वस्य 180
अहंशब्दस्य निष्ठा या 248 आत्मार्थोऽपि हि यो लाभः 192
अहमज्ञासिषं चेदम् 256 आत्मा ह्यात्मीय इत्येषः 141
अहमित्यात्मधीर्या च 144 आत्मैकः सर्वभूतेषु 153
अहमेव च भूतेषु 211 आदर्शस्तु यदाभासः 251
अहमेव सदात्मज्ञः 213 आदर्शानुविधायित्वम् 238
आदर्शे मुखसामान्यम् 236
आत्मज्ञस्यापि यस्य स्यात् 139 आधारस्याप्यसत्त्वाच्च 175
आत्मनीह तथाध्यासः 224 आधिभेदायथा भेदः 255
आत्मनो ग्रहणे चापि 257 आपेषात्प्रतिबुद्धस्य 119
आत्मनोऽन्यस्य चेद्धर्माः 90 आभासस्तदभावश्च 243

304 A THOUSAND TEACHINGS
PAGE PAGE
आभासे परिणामश्चेत् 252 एतावद्ध्यमृतत्वं न 116
आभासो यत्र तत्रैव 226 एतेनैवात्मनात्मानः 171
आरब्धस्य फले ह्येते 93 एवं च नेतिनेत्यर्थम् 277
आलोकस्थो घटो यद्वत् 264 एवं तत्त्वमसीत्यस्य 277
एवं तर्हि न मोक्षोऽस्ति 185
इतरेतरहेतुत्वे 181 एवं विज्ञातवाक्यार्थे 247
इति प्रणुन्ना द्वयवाद- 188 एवं शास्त्रानुमानाभ्याम् 127
इतीदमुक्तं परमा- 115
इतोऽन्योऽनुभवः कश्चित् 283 कथं हीदं निवर्तेत 283
इत्येतावदज्ञानम् 132 करणं कर्म कर्ता च 138
इत्येवं प्रतिपत्तिः स्यात् 251 कर्ता दुःख्यहमस्मीति 281
इत्येवं सर्वदात्मानम् 134 कर्ताध्यक्षः सदस्मीति 240
इदं तु सत्यं मम नास्ति 113 कर्तृकर्मफलाभावात् 141
इदं पूर्वमिदं पश्चात् 270 कर्तृत्वं कारकापेक्षम् 127
इदं रहस्यं परमम् 189 कर्ता चेदहमित्येवम् 266
इदं वनमतिक्रम्य 89 कर्मकार्यस्त्वनित्यः स्यात् 193
इदमंशोऽहमित्यत्र 99 कर्मस्वात्मा स्वतन्त्रश्चेत् 153
इहैव घटते प्रश्नः 282 कर्माणि देहयोगार्थम् 80
कर्मेप्सिततमत्वात्सः 253
ईक्षितृत्वं स्वतःसिद्धम् 116 कल्प्योपाधिभिरेवैतत् 196
ईश्वरत्वेन किं तस्य 143 कारकाण्युपमृद्नाति 83
ईश्वरश्चेदनात्मा स्यात् 90 किं सदेवाह्मस्मीति 250
किमन्यद्ग्राहयेत् कश्चित् 255
उत्पाद्याप्यविकार्याणि 206 कुण्डल्यहमिति ह्येतत् 267
उपलब्धिः स्वयंज्योतिः 225 कुरु भोक्तेति यच्छास्त्रम् 220

INDEX TO VERSES 305
PAGE PAGE
कूटस्थेऽपि फलं योग्यम् 250 चित्तं चेतनमित्येतत् 244
कृतकृत्यश्च सिद्धश्च 134 चित्ते ह्यादर्शवद्यस्मात् 197
कृपणास्तेऽन्यथैवातः 213 चिन्मात्रज्योतिषा सर्वाः 138
कृष्णलादौ प्रमाऽजन्म 275 चिन्मात्रज्योतिषो नित्यम् 146
कृष्णायोलोहिताभासम् 243 चेतनस्त्वं कथं देहः 256
कृष्यादिवत्फलार्थत्वात् 86 चेतनोऽचेतनो वापि 159
केवलां मनसो वृत्तिम् 202 चेष्टितं च तथा मिथ्या 221
कोशादिव विनिष्कृष्टः 119 चैतन्यं सर्वगं सर्वम् 79
क्रियोत्पत्तौ विनाशित्वम् 182 चैतन्यप्रतिबिम्बेन 96
क्षणवाच्योऽपि योऽर्थः स्यात् 262 चैतन्यभास्यताहमः 96
क्षणिकं हि तदर्थ्यम् 174 चैतन्याभासता बुद्धेः 233
क्षीरात् सर्पिर्यथोद्धृत्य 209
क्षुधया पीड्यमानोऽपि 287 छायाक्रान्ते निषेधोऽयम् 231
छित्त्वा त्यक्तेन हस्तेन 98
खमिवैकरसा ज्ञप्तिः 155
जनिमज्ज्ञानविज्ञेयम् 109
गन्तव्यं च तथा नैव 145 जन्ममृत्युप्रवाहेषु 166
गुणानां समभावस्य 181 जाग्रतश्च यथा भेदः 196
जाग्रत्स्वप्नौ तयोर्बीजम् 172
घटादिरूपं यदि ते 148 जातिकर्मादिमत्त्वाद्धि 226
घ्राणादीनि तदर्थाश्च 167 जात्यादीन्संपरित्यज्य 153
जिघत्सा वा पिपासा वा 129
चक्षुर्युक्ता धियो वृत्तिः 202 जीवश्चेत्परमात्मानम् 212
चक्षुर्वत् कर्मकर्तृत्वम् 170
चितिस्वरूपे स्वत एव 104 ज्ञातता स्वात्मलाभो वा 259
20

306 A THOUSAND TEACHINGS
PAGE PAGE
ज्ञाताऽयत्नोऽपि तद्द्रुञ्जः 165 तदानुदृश्यते दुःखम् 268
ज्ञातुर्ज्ञातिर्हि नित्योक्ता 109 तदेवैकं त्रिधा ज्ञेयम् 199
ज्ञातुर्ज्ञेयः परो ह्यात्मा 140 तद्विज्ञानाय युक्त्यादि 281
ज्ञातैवात्मा सदा ग्राह्यः 99 तस्माज्ज्ञाभासबुद्धीनाम् 238
ज्ञातैवाहमविज्ञेयः 126 तस्मात्त्यक्तेन हस्तेन 98
ज्ञानं ज्ञेयं तथा ज्ञाता 217 तस्मादज्ञानहानाय 87
ज्ञानज्ञेयादिवादेऽतः 259 तस्मादनुभवायैव 223
ज्ञानयन्नायनेकत्वम् 170 तस्मादाद्यन्तमध्येषु 277
ज्ञानेनैव विशेषत्वात् 184 तस्माद्भ्रान्तिरतोऽन्या हि 187
ज्ञानैकार्थपरत्वात्तम् 193 तस्माद्वाक्यार्थविज्ञानात् 285
ज्ञैकदेशो विकारो वा 228 तस्मान्नीलं तथा पीतम् 263
ज्योतिषो द्योतकत्वेऽपि 170 तस्यैवाज्ञत्वमिष्टं चेत् 258
तापान्तत्वाद नित्यत्वात् 206
तं च मूढं च यद्यन्यम् 124 तुल्यकालसमुद्भूता- 176
तच्छब्दः प्रत्यगात्मार्थः 276 त्वं कुरु त्वं तदेवेति 123
तत्वमस्यादिवाक्येषु 272 त्वंपदार्थविवेकाय 284
तत्वमोस्तुल्यनीडार्थम् 276 त्वंसतोस्तुल्यनीडत्वात् 268
तत्रैवं सति बुद्धीशंः 159 त्वमर्थं प्रत्यगात्मानम् 284
तत्रैवं सम्भवत्यर्थे 272 त्वमित्यध्यक्षनिष्ठश्चेत् 241
तथा ध्रुवफला विद्या 82 त्वयि प्रशान्ते न हि च 290
तथान्येन्द्रिययुक्ता याः 129
तथान्येषां च भिन्नत्वात् 183 दक्षिणाक्षिप्रधानेषु 157
तथाऽविक्रियरूपत्वात् 179 दग्ध्वैवामुष्णः सत्तायाम् 164
तथैव चेतनाभासम् 243 ददतश्चात्मनो ज्ञानम् 216
तदप्यस्तित्वति चेत्तन्न 244 दशमस्त्वमसीत्येवं तत् 270

INDEX OF VERSES 307
PAGE PAGE
दशमस्त्वमसीत्येवं वाक्यम् 269 देहाभिमानिनो दुःखम् 123
दशमस्य नवात्मत्व- 123 देहेऽहंप्रत्ययो यद्वत् 237
दशाहाशौचकार्याणाम् 205 द्रष्टा च दृश्यं च तथा 291
दाहच्छेदविनाशेषु 266 द्रष्टुश्चान्यद्भवेद्दृश्यम् 152
दुःखी स्याद्दुःख्यहंमानात् 169 द्रष्टृदृश्यत्वसम्बन्धः 241
दुःख्यस्मीति सति ज्ञाने 273 द्रष्टृ श्रोतृ तथा मन्तृ 141
दृशिरूपे सदानित्ये 124 द्वयोरेवेति चेत्तन्न 230
दृशिरेवानुभूयेत 279
दृशिस्तु शुद्धोऽहम् 111 धर्माधर्मफलैर्योगः 118
दृशिस्वरूपं गगन- 111 धर्माधर्मविनिर्मुक्तम् 214
दृशिस्वरूपेण हि 148 धर्माधर्मौ ततोऽज्ञस्य 80
दृशेच्छाया यदारूढा 124 धीरेवार्थस्वरूपा हि 137
दृश्यत्वादहमित्येषः 155 ध्यायतीत्यविकारित्वम् 202
दृष्टं चापि यथारूपम् 194 ध्रुवा ह्यनित्याश्च न च 297
दृष्टं जागरितं विद्यात् 198
दृष्टं हित्वा स्मृतिं तस्मिन् 160 न कश्चिच्चेष्यते धर्मः 261
दृष्टवच्चेत्प्ररोहः स्यात् 92 न चास्ति शब्दादिः 147
दृष्टिः श्रुतिर्मतिर्ज्ञातिः 143 न चेत्स इष्टः सदसत् 297
दृष्टिः सृष्टिः श्रुतिर्घ्रातिः 207 न चेद्भूयः प्रसूयेत 85
दृष्ट्वा बाह्यं निमील्याथ 208 न ततोऽमृतताशास्ति 120
देहलिङ्गात्मना कार्याः 120 न तस्यैवान्यतोऽपेक्षा 163
देहात्मज्ञानवज्ज्ञानम् 93 न दृशेरविकारित्वात् 231
देहात्मबुद्ध्यपेक्षत्वात् 126 न दृष्टिलुप्यते द्रष्टुः 156
देहाद्यारम्भसामर्थ्यात् 93 ननु कर्म तथा नित्यम् 81
देहाद्यैरविशेषेण 84 ननु ध्रुवफला विद्या 82

308 A THOUSAND TEACHINGS
PAGE PAGE
नन्वेवं दृशिसंक्रान्तिः 243 नामजात्यादयो यद्वत् 263
न प्रकाश्यं यथोष्णत्वम् 183 नामरूपक्रियाभ्योऽन्यः 118
न प्रियाप्रिय इत्युक्तेः 153 नामादिभ्यः परे भूम्नि 210
न बाह्यं मध्यतो वान्तः 212 नाहोरात्रे यथा सूर्ये 165
न बुद्धेरवबोधोऽस्ति 234 नित्यमुक्तः सदैवस्मि 218
न बुद्धेर्वुद्धिवाच्यत्वम् 235 नित्यमुक्तत्वविज्ञानम् 274
न मेऽस्ति कश्चिन्न च सः 292 नित्यमुक्तस्य शुद्धस्य 128
न मेऽस्ति मोहस्तव 290 निमीलोन्मीलने स्थाने 173
न मे हेयं न चादेयम् 134 नियोगोऽप्रतिपन्नत्वात् 221
न येषामेक एवात्मा 235 निर्गुणं निष्क्रियं नित्यम् 214
नवबुद्ध्यपहाराद्धि 270 निर्दुःखाचिना योगात् 269
न सच्चांहं न चासच्च 133 निर्दुःखोऽतीतदेहेषु 222
न स्मरत्यात्मनो ह्यात्मा 140 निर्दुःखो निष्क्रियोऽकामः 281
न स्वयं स्वस्य नान्यश्च 215 निवृत्ता सा कथं भूयः 84
न हस्ती न तदारूढः 200 निश्चयार्था भवेद्बुद्धिः 168
न हि दीपान्तरापेक्षा 203 नेतिनेतीति देहादीन् 84
न हि सिद्धस्य कर्तव्यम् 280 नेतिनेत्यादिशास्त्रेभ्यः 212
न हीह लाभोऽभ्यधिकोऽस्ति 190 नैककारकसाध्यत्वात् 86
न ह्यजात्यादिमान् कश्चित् 226 नैतद्देवं रहस्यानाम् 223
नात्माभासत्वसिद्धिंश्चेत् 252 नैतद्देयमशान्ताय 216
नाद्राक्षमहमित्यस्मिन् 247 नैवं स्वप्ने पृथक्सिद्धेः 253
नानयोर्द्वयोराश्रयत्वं च 233 नौस्थस्य प्रातिलोम्येन 26
नान्यदन्यद्गवेद्यस्मात् 151
नान्येन ज्योतिषा कार्यम् 162 पदवाक्यप्रमाणज्ञैः 191
नाप्यतो भावशब्देन 234 परलोकभयं यस्य 143

INDEX TO VERSES 309
PAGE PAGE
परस्य देहे न यथा 190 प्रमथ्य वज्रोपमयुक्ति- 218
पारगस्तु यथा नद्याः 139 प्रयुज्य तृष्णाज्वरनाश- 288
पार्थिवः कठिनो धातुः 167 प्रशान्तचित्ताय जिते- 189
पुत्रदुःखं यथाध्यस्तम् 224 प्रसन्ने विमले व्योम्नि 144
पूर्वं स्यात् प्रत्ययव्याप्तिः 265 प्रसिद्धिमूढलोकस्य 236
पूर्वदेहपरित्यागे 204 प्रागेवैतद्विधेः कर्म 204
पूर्वबुद्धिमवाधित्वा 89 प्राणाद्येत्रं त्रिकं हित्वा 208
पूर्वोक्तं यत्तमोबीजम् 209 प्राप्तश्चेत्प्रतिषिध्येत 224
पृष्टमाकाङ्क्षितं वाच्यम् 282 प्रामाण्येऽपि स्मृतेः शैघ्यात् 257
प्रकाशस्थं यथा देहम् 122
प्रकृतिप्रत्ययार्थौ यौ 233 फलान्तं चानुभूतं यत् 152
प्रज्ञाप्राणानुकार्यात्मा 145 फले च हेतौ च जनः 105
प्रतिबन्धविहीनत्वात् 249
प्रतिलोममिदं सर्वम् 246 बन्धं मोक्षं च सर्वं यतः 215
प्रतिषिद्धेददंशङ्कः 125 बाध्यते प्रत्ययेनेह 266
प्रतिषेद्धुमशक्यत्वात् 88 बाह्याकारत्वतो ज्ञप्तेः 175
प्रत्यक्षमनुमानं वा 263 बिलात्सर्पस्य निर्याणे 164
प्रत्यक्षादीनि बाधेरन् 273 बीजं चैकं यथा भिन्नम् 199
प्रत्यगात्मन आत्मत्वम् 274 बुद्धिस्थश्चलतीवात्मा 95
प्रत्ययी प्रत्ययश्चैव 250 बुद्धीनां विषयो दुःखम् 278
प्रत्यवायस्तु तस्यैव 86 बुद्धेः कर्तृत्वमध्यक्ष्य 237
प्रथनं ग्रहणं सिद्धिः 255 बुद्धेस्तु प्रत्ययास्तस्मात् 239
प्रधानस्य च परार्थ्यम् 182 बुद्धौ चेत्तत्कृतः कश्चित् 252
प्रबोधरूपं मनसः 150 बुद्धौ दृश्यं भवेद्बुद्धौ 102
प्रबोधेन यथा स्वाप्नम् 275 बुद्धयर्थान्याहुरेतानि 168

310 A THOUSAND TEACHINGS
PAGE PAGE
बुद्ध्यादीनामनात्मत्वम् 138 मनसश्चेन्द्रियाणां च 198
बुद्ध्यादौ सत्युपाधौ च 144 मनोबुद्धीन्द्रियाणां याः 158
बुद्ध्यारूढं सदा सर्वं दृश्यते 101 मनोवृत्तं मनश्चैव 117
बुद्ध्यारूढं सदा सर्वं साहंकत्रा 245 ममात्मा स्वत आत्मेति 133
बुभुत्सोर्यदि चान्यत्र 91 ममाह चेत्यतोऽविद्या 205
बोधस्यात्मस्वरूपत्वात् 186 ममाहङ्कारयलेच्छाः 142
बोधात्मज्योतिषा दीप्ता 186 ममाहमित्येतदपोह्य 166
बौद्धैस्तु प्रत्ययैरेवम् 238 ममेदं द्वयमप्येतत 245
ब्रह्मा दाशरथेर्यद्वत् 247 ममेदं प्रत्ययौ ज्ञेयौ 245
ब्रह्माद्याः स्थावरान्ता ये 108 ममेदमित्थं च तथा 114
ब्रह्मास्मीति च बिधेयम् 285 महाराजादयो लोकाः 119
माधुर्यादि च यत्कार्यम् 231
भवाभवत्वं तु न चेत् 295 मानसे तु गृहे व्यक्तः 158
भानोर्बिम्बं यथा चौष्ण्यम् 202 मानसयस्तद्वदन्यस्य 129
भारूपत्वायथा भानोः 211 मायाहस्तिनमारुह्य 200
भिक्षामटन्यथा स्वप्ने 136 मिथश्च भिन्ना यदि ते 292
भिद्यते हृदयग्रन्थिः 166 मिथ्याध्यासनिषेधार्थम् 91
भूतदोषैः सदाऽस्पृष्टम् 108 मुखादन्यो मुखाभासः 227
भूतिर्येषां क्रिया सैव 261 मुखेन व्यपदेशात्सः 229
भेदाभावेऽप्यभावस्य 262 मूढया मूढ इत्येवम् 130
भेदोऽभेदस्तथा चैकः 134 मूत्राशङ्को यथोदङ्कः 95
मूषासिक्तं यथा ताम्रम् 136
मच्चैतन्यावभास्यत्वात् 109 मृषाध्यासस्तु यत्र स्यात् 177
मणौ प्रकाश्यते यद्वत् 102 मोक्षस्तन्नाश एव स्यात् 186
मदन्यः सर्वभूतेषु 132 मोक्षोऽवस्थान्तरं यस्य 179

INDEX TO VERSES 311
PAGE PAGE
य आत्मा नेतिनेतीति 139 यन्मनास्तन्मयोऽन्यत्वे 155
यतश्च नित्योऽहमतः 290 यस्माद्भीताः प्रवर्तन्ते 210
यतो न चान्यः परमात् 289 यस्मिन्देवाश्च वेदाश्च 147
यतोऽभूत्वा भवेद्यच्च 163 या तु स्यान्मानसी वृत्तिः 129
यत्कामस्तत्क्रतुर्भूत्वा 205 या महारजनाद्यास्ताः 118
यत्र यस्यावभासस्तु 237 यावान्स्यादिदमंशो यः 99
यत्स्थस्तप्तो रवेर्देहे 125 युगपत्समवेतत्वम् 183
यथात्मबुद्धिचाराणाम् 101 येन वेत्ति स वेदः स्यात् 195
यथानुभूयते तृप्तिः 278 येन स्वप्रगतो वक्ति 195
यथान्यत्वेऽपि तादात्म्यम् 142 येनात्मना विलीयन्ते 218
यथा विद्या तथा कर्म 82 येनाधिगम्यतेऽभावः 177
यथा विशुद्धं गगनम् 149 यो वेद्धालुप्तदृष्टित्वम् 125
यथा सर्वान्तरं व्योम 127 योऽहङ्कर्तारमात्मानम् 142
यथा ह्यन्यशरीरेषु 154 यो हि यस्माद्विरक्तः स्यात् 286
यथेष्टाचरणप्राप्तिः 286
यथोक्तं ब्रह्म यो वेद 165 रज्जुसर्पो यथा रज्ज्वा 232
यदद्वयं ज्ञानमतीव 115 रहस्यं सर्ववेदानाम् 216
यदा नित्येषु वाक्येषु 271 रागद्वेषक्षयाभावे 81
यदाभासेन संव्याप्तः 254 राजवत्साक्षिमात्रत्वात् 214
यदायं कल्पयेद्भेदम् 196 राहोः प्रागेव वस्तुत्वम् 230
यदाहङ्कर्तुरात्मत्वम् 235 रूपवत्त्वाद्यसत्त्वान्न 110
यदेव दृश्यते लोके 122 रूपसंस्कारतुल्याधीः 155
यद्धर्मा यः पदार्थो न 171 रूपस्मृत्यन्धकाराद्यैः 160
यथैवं नान्यदृश्यास्ते 239 रूपादीनां यथान्यः स्यात् 263
यद्वाक्सूर्योंशुसम्पात- 191 वाक्यार्थप्रत्ययी कश्चित् 222

312 A THOUSAND TEACHINGS
PAGE PAGE
वाक्यार्थो व्यज्यते चैवम् 272 विरुद्धत्वादतः शक्यम् 84
वाक्ये तत्त्वमसीत्यस्मिन् 276 विविच्यास्मात्स्वमात्मानम् 161
वाक्ये हि श्रूयमाणानाम् 270 विवेकात्मधिया दुःखम् 268
वाचारम्भणमात्रत्वात् 210 विशुद्धिश्चात एवास्य 178
वाचारम्भणशास्त्राच्च 178 विशेषणमिदं सर्वम् 98
वाच्यभेदात्तु तद्भेदः 194 विशेषो मुक्तबद्धानाम् 181
वाय्वादीनां यथोत्पत्तेः 108 विषयग्रहणं यस्य 265
वासुदेवो यथाश्वत्थे 154 विषयत्वं विकारित्वम् 204
विकल्पना चाप्यभवे 292 विषया वासना वापि 158
विकल्पनाच्चापि विध- 294 वेदान्तवाक्यपुष्पेभ्यः 287
विकल्पना वापि तथा 291 वेदार्थो निश्चितो ह्येषः 135
विकल्पोद्भवतोऽसत्त्वम् 178 व्यक्तिः स्यात्प्रकाशस्य 163
विकारित्वमशुद्धत्वम् 102 व्यञ्जकत्वं तदेवास्या 137
विक्षेपो नास्ति तस्मान्मे 131 व्यञ्जकस्तु यथालोकः 168
विज्ञातुनैव विज्ञाता 125 व्यञ्जको वा यथालोकः 137
विज्ञातेर्यस्तु विज्ञाता 124 व्यवधानाद्धि पारोक्ष्यम् 203
विदिताविदिताभ्यां तत् 165 व्यस्तं नाहं समस्तं वा 157
विद्यया तारिताः स्मो यैः 217 व्यापकं सर्वतो व्योम 160
विद्याया प्रतिकूलं हि 83 व्याप्तुमिष्टं च यत्कर्तुः 258
विद्याविधे श्रुतिप्रोक्ते 197 व्योमवत्सर्वभूतस्थः 117
विद्यैवाज्ञानहानाय 81 व्रणस्नावयोरभावेन 154
विपर्यासेऽसदन्तं स्यात् 266
विमथ्य वेदोदधितः 299 शक्त्यलोपात्सुषुप्ते ज्ञः 203
विमुच्य मायामय- 104 शब्दादीनामभावश्च 131
विराड्वैश्वानरो बाह्यः 210 शब्दाद्वानुमितेर्वापि 258

INDEX TO VERSES 313
PAGE PAGE
शब्दानाअयथार्थत्वे 236 संयोगस्याप्यनित्यत्वात् 179
शब्देनैव प्रमाणेन 255 संवादमेतं यदि चिन्तयेत् 105
शरीरबुद्धीन्द्रियदुःख- 112 संसारिणां कथा त्वास्ताम् 229
शरीरबुद्धयोर्यदि च 148 संसारी च स इत्येकः 228
शरीरेन्द्रियसंगाते 169 संसारो वस्तुसंस्तेषाम् 233
शान्तं प्राज्ञं तथा मुक्तम् 206 सकामः सक्रियोऽसिद्धः 282
शान्तेश्चायत्नसिद्धत्वात् 175 सकृदुक्तं न गृह्णाति 220
शारीरादि तपः कुर्यात् 198 स गुरुस्तारयेद्युक्तम् 207
शारीरा पृथिवी तावत् 105 सङ्कल्पाध्यवसायौ तु 173
शास्त्रप्रामाण्यतो ज्ञेया 219 स चोक्तस्तन्निभत्वं प्राक् 264
शास्त्रयुक्तिविहीनत्वात् 187 सत्तामात्रे प्रकाशस्य 164
शास्त्रस्यानतिशङ्कयत्वात् 211 सत्यं ज्ञानमनन्तं च 210
शास्त्राद्ब्रह्मास्मि नान्योऽहम् 285 सत्यमेवमनात्मार्थ- 278
शिरोदुःखादि नात्मानम् 169 सदभ्युपेतं भवतोपकल्पितम् 293
शून्यतापि न युक्तं वै 171 सदसत्सदसच्चेति 177
श्रद्धाभक्ती पुरस्कृत्य 187 सदसीति फलं चोक्त्वा 223
श्रुतमात्रेण चेन्न स्यात् 248 सदस्मीति च विज्ञानम् 221
श्रुतानुमानजन्मानौ 222 सदस्मीति धियोऽभावे 244
श्रुतेः स्वात्मनि नाशङ्का 283 सदस्मीति प्रमाणोत्था 219
श्रोतुः स्यादुपदेशश्चेत् 251 सदा च भूतेषु समः 113
श्रोतृश्रोतव्ययोर्भेदः 280 सदा च भूतेषु समोऽस्मि 105
सदेश्वनिपूर्वस्य 87
षडूर्भिमालाभ्यतिवृत्तः 289 सदेव त्वमसीत्युक्ते 220
सदेवेत्यादिवाक्येभ्यः 275
संघातो वास्मि भूतानाम् 156 सद्ब्रह्माहं करोमीति 219