ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

षष्ठाध्याये षष्ठः खण्डः । १९९

पुनन्त्वेतानि वै दैवानि पवित्राणि पूतो यज्ञियो भव-
तिय एवँवेद ॥ ७ ॥
सिद्धा मन्त्रार्थाः, सम्मृजन्त्विति मन्त्राम्नाने सिद्धे पुनन्तु इदानीं
वर्णनं संमृजन्त्वित्यस्य व्याख्यानार्थमिति मन्तव्यम् । अथवा मन्त्रपाठा-
देव तस्मिन् सिद्धे पुनन्त्विति वा प्रयोक्तव्यमिति वैकल्पिकत्वबोधनार्थम्।
मन्त्रब्राह्मणयोरप्युभयोरपि प्रमाणत्वाविशेषात् । यथेन्द्रं गीर्भिर्हवामह
इत्येव स्वाध्याये सिद्धे इन्द्रं गीर्भिर्हवामह इत्यनुवर्णनं हवामह इति वा
प्रयोक्तव्यमित्येवमर्थमिति तद्वदिहापीति मन्तव्यम् । एवं जातीयकेषु वि-
कल्पो द्रष्टव्य इति निदाने निर्णीतत्वात् ॥ ७ ॥
अपूर्वमेव दशापवित्रस्य शुक्लत्वं विधातुमाख्यायिकामाह—
स्वर्भानुर्वा आसुर आदित्यन्तमसाविध्यत्तं देवा
न व्यजानँस्तेऽत्रिमुपाधावँस्तस्यात्रिर्भासेन तमो-
पाहन्यत् प्रथममपाहन् सा कृष्णाविरभवद्यद्द्वितीयꣳ
सा रजता यत्तृतीयꣳ सा लोहिनी यया वर्णमभ्यतृणत्
सा शुक्लासीत् ॥ ८ ॥
पूर्वं स्वर्भानुर्नामकोऽसुर आदित्यं तमसान्धकारेणाविध्यदातत-
वान्। तं सर्वे देवा नाज्ञासिषुः। ते देवा अत्रिं महर्षिमुपाधावन्नादित्यस्या-
वरणान्धकारमपजहीति। तस्य तमोऽत्रिर्भासेनापाहन्नपजघान। तत् यत्त-
मोभागं प्रथममपाहन् सा कृष्णा कृष्णवर्णाऽऽविरभवत्, यद्द्वितीयꣳ
सा रजतवर्णा आविर्भवत्, यत्तृतीयꣳ सा लोहिनी लोहिताऽऽविरभ-
वत्। यया अन्त्योपादेयलिङ्गेन स्त्रीलिङ्गता येन प्रयोगेणेत्यर्थः । वर्णमत्र
रोहितम् अभ्यतृणत् प्रकाशं चकार। अत्र तृदिः प्रकाशनकर्मा। तस्मादु-
पपदिका यत्र क च स्वनति तदपामितृन्दन्तीत्यादिषु तथा दर्शनात् । सा
शुक्ला मेध्यासीत् ॥ ८ ॥
इदानीं तद्विधत्ते—
तस्माच्छुक्लँ पवित्रꣳ शुक्रः सोमः स शुक्रत्वाय ॥९॥
तस्मात्तिरोहितवर्णस्यैव शुक्लाविरूपेण परिणतत्वात् शुक्लं शुक्लावि-
रोममयं दशापवित्रं कर्त्तव्यम् । तथा हि सोमोऽपि शुक्रः सोमः निर्म्मलः ।
अतः स शुक्रत्वाय शुक्रसोमानुगुण्याय भवति ॥ ९ ॥
एवं पवित्रस्य शुक्लत्वं विधाय तदेवान्वयव्यतिरेकाभ्यां दृढयति—
यं द्विष्यात्तस्यैतेषां वर्णानामपि पवित्रे कुर्यात्पा-