तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

तदेव सर्वं पृथिवी चेत्यादिना प्रपञ्च्यते—स एव पृथिव्यादिवस्तुव्यापी पुरुषः सर्वमिदं
वर्तमानं जगत्, तत्त्वदृष्ट्या तद्व्यतिरेकेणाभावात् । तथा भूतमतीतं जगत्स एव । भव्यं
भविष्यदपि जगत्स एव । ननु तत्त्ववित्पुरुषो मूढवद्धस्तपादादियुक्तदेहरूप एव दृश्यते
न तु सर्वजगत्स्वरूप इति चेन्मैवम् । यतोऽयं जिज्ञासाक्लृप्तो जिज्ञासया वेदान्तविचा-
रेण सर्वात्मकतया निश्चितो भवति । ऋतजा ऋतेन सत्येन प्रामाणिकेन ज्ञानेन सर्वात्मा
जातः, जिज्ञासाकाले भ्रान्तिज्ञानरूपेषु स ( पू ) र्वपक्षेषु [ निराकृतेषु ] प्रामाणिकेन
सिद्धान्तज्ञानेन तादृशो जातो भवति । स च रयिष्ठा रयिधनं गुरूपदेशस्तत्रैव तिष्ठति
न तूपदेशरहितानां प्रतीयत इत्यर्थः । ईदृशस्वरूपविज्ञानस्य श्रद्धया लभ्यत्वादसौ श्रद्धा-
रूपः । “ श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानम् ” इति स्मृतेः । सत्यमबाध्यं यद्ब्रह्म तत्स्वरूपत्वादयं
सत्यः । महस्वांस्तेजस्वान्स्वयंप्रकाश इत्यर्थः । अत एव तमसा संसारकारणज्ञानेन
वियुक्तत्वादुपरिष्टाद्वर्तते ।
इत्थं संन्यासपूर्वकज्ञानयुक्तपुरुषं प्रशस्य ज्ञानयुक्तफलं दर्शयति—
ज्ञात्वा॑ तमे॒वं मन॑सा हृ॒दा च॒ भूयो॑ न मृ॒त्युमुप॑याहि वि॒द्वान्-, इति ।
हे आरुणे त्वं [ तं ] परमात्मानं हृदा हृत्पुण्डरीकनिवासित्वाद्वृदयरूपेण मनसैवं
पूर्वोक्तसंन्यासरूपसाधनप्रकारेण ज्ञात्वा ज्ञानेन युक्तः सन्भूयः पुनर्मृत्युं नोपयाहि
[ मा प्राप्नुहि ], ज्ञानिनो वर्तमानदेहपाते सति जन्माभावात्पुनर्मृत्युर्नास्तीत्यर्थः ।
[ बहुधा प्रशस्तं संन्यासमुपसंहरति— ]
तस्मा॑न्न्या॒समे॒षां तप॑सामतिरि॒क्तमा॑हुः--, इति ।
यस्मात्पुरुषार्थस्यान्तरङ्गसाधनं तस्मात्ते( दे )षां सत्यादीनां तपसां मध्ये संन्या-
समतिरिक्तमत्युत्कृष्टं साधनं मनीषिण आहुः ।
संन्यासाद्धूर्ध्वं प्रणवेनाऽऽत्मनि समाधिं विधित्संस्तस्मिन्समाधौ विघ्नपरिहारार्थमा-
दावन्तर्यामिणः सर्वकारणत्वेन स्तुतिं दर्शयति--
वसु॑रण्वो॒ विभू॑रसि प्रा॒णे त्वमसि॑ संधा॒ता ब्रह्म॑-
न्त्वमसि॑ वि॒श्वधृ॒त्तेजो॑दा॒स्त्वम॑स्य॒ग्निर॑सि वर्चो-
दा॒स्त्वम॑सि॒ सूर्य॑स्य द्यु॒म्नोदा॒स्त्वम॑सि च॒न्द्रम॑स
उपयामगृहीतोऽसि ब्रह्म॑णे त्वा॒ महसे॑--, इति ।
हे ब्रह्मन्नन्तर्यामिन्वसुरण्वो वसुर्नो वस्तुतत्त्वस्य रण्वो वशिता कथयिताऽस्मदनु-
ग्रहार्थमुपदेष्टाऽसि । तथा विभूर्हिरण्यगर्भविराडादिविविधरूपेणोत्पन्नोऽसि । प्राणे
वायुरूपे जीवात्मनः संधाता योजयिता त्वमसि । विश्वं भ (ध) रतीति विश्वभृ(धृ)द्ब्रह्मा-