सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

१६ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ १ प्रकरणम्

---

जृम्भितैः साङ्गभङ्गैः । १ नौगाङ्क भोक्तुमिच्छोः शयनमुरु-
फणाचक्रवालोपधानं निद्राच्छेदाभिताम्रा चिरमवतु हरे-
दृष्टिरौ४केकरा वः ॥ ३९ ॥ श्रीराजीवाक्षवक्षःस्थलनिलय-
रमाहस्तवास्तव्यलोलल्लीलाब्जाङ्घ्रि.सरन्ती मधुरमधुझरी
नाभिपद्मे मुरारेः । २ अस्तोक लोकमात्रा द्विर्मुखमुखशिशोरा-
ननेष्वर्ध्यमाण शङ्खप्रान्तेन दिव्य पय इति विबुधैः शङ्क्य-
माना पुनातु ॥ ४० ॥ किंचिन्निर्मुच्यमाने गगन इव
मुखे शाठ्यनिद्रापयोदैर्न्यकुर्वाणे स्वभासा फणिपतिशिरसा
रत्नदीपांशुजालम् । पायास्ता वो मुरारेः शशितपनमये
लोचने यद्विभासा लक्ष्म्या हस्तस्थमर्धं विकसति कमल-
स्यार्धमभ्येति निद्राम् ॥ ४१ ॥ एकस्य जीवितेशे त्वयि
सकलजगत्सारमालोकयामः श्यामे चक्षुस्तवास्मिन्वपुषि निवि-
शते नाल्पपुण्यस्य पुंसः। कस्याप्यनामृतेऽस्मिन्प्रतिरतिविपुला
दृष्टिरेवामृतं ते दैत्यैरित्युच्यमानो सुनिभिरपि हरिः ५ क्षैण-
रूपोऽवताद्वः ॥४२॥ यस्योद्यद्वाणबाहुद्रुमगहनवनच्छेदगोष्ठी-
कुठारं चक्र निष्क्रान्ततीव्रानलबहलकणाकीर्णधारं विचिन्त्य ।
जातत्रासावसायो दिवसकृतितसन्मासलाशुप्रवाहे मुखत्य-
द्यापि राहुः स दहतु दुरितान्याशु दैत्यान्तको वः ॥ ४३ ॥

शङ्खः

भिन्दन्नरातिहृदयानि हरेः पुनातु निःश्वासवातमुखरीकृत-
कोटरो वः। सक्रान्तकुक्षिकुहरास्पदसप्तसिन्धुसघट्टघोरतरघोष
इवाशु शङ्खः ॥ ४४ ॥ पायात्स वः कुमुदकुन्दमृणालगौरः
शङ्खो हरेः करतनाम्बरपूर्णचन्द्रः । नादेन यस्य सुरशत्रुविला-
सिनीना काञ्च्यो भवन्ति शिथिला जघनस्थलीषु ॥ ४५ ॥

चक्रम्

दृष्टस्य यस्य हरिणा रणमूर्ध्नि मूर्तिरुद्भूतदुःसहमहःप्रसरा
समन्तात् । तल्लोचनस्थिरविप्रतिबिम्बगर्भेवाभाति चक्रमरि-
चक्रनुदेऽस्तु तद्वः ॥ ४६ ॥ उद्धृत्तदैत्यपृतनापतिकण्ठपीठ-
च्छेदोच्छलद्बहलशोणितशोणधारम् । चक्र क्रियादभिमतानि
हरेरुदारदिग्दाहदारुणनमःश्रियमुद्वहद्वः ॥ ४७ ॥

गरुडः

सौवर्णाङ्कितपत्रमारुतहताहिव्रातकान्ताकुचस्फूर्जन्मौक्ति-
कभूषणः खगपतिः पूर्णेन्दुबिम्बानन । पद्माधीश्वरपादपद्म-
युगलस्पर्शीमलाज्ञानतः पायाद्वो विनतासुतो हरिकृपा-
लोकैकपात्रीकृतः ॥ ४८ ॥

शेषः

ब्रह्माण्डकुम्भकारं भुजगाकार जनार्दनं नौमि । स्फारे
यत्फणचक्रे धरा शरावश्रिय वहति ॥ ४९ ॥

---

१ शेषनागक्रोडरूपम् २ बृहत् ३ मण्डलम् ४ ईषत्सङ्कुचिता
५ बहु. ६ ब्रह्मण

---

लक्ष्मीः

जयन्ति जगता मातुः स्तनकुङ्कुमबिन्दवः । मुकुन्दा-
श्लेषसक्रान्तकौस्तुभश्रीविडम्बिनः ॥ १ ॥ पायादपयोधि-
दुहितु कपोलामलचन्द्रमाः । यत्र सक्रान्तबिम्बेन हरिणा
१ हरिणायितम् ॥ २ ॥ देवेऽर्पितवरणस्रजि बहुमाये वहति
कैटभीरूपम् । जयति सुरासुरहमिता लज्जाजिह्रेक्षणा
लक्ष्मीः ॥ ३ ॥ तल्पीकृतैरहिरगणितगरुडो हाराभिहतविधि-
र्जयति । फणशतपीतश्वासो रागान्धाया श्रिय. केलि.
॥ ४ ॥ खेराननेन हरिणा सस्पृहमाकारवेदिनाकलितम् ।
जयति पुरुषाायितायाः कमलायाः कैटभीध्यानम् ॥ ५ ॥
कमलासनकमलेक्षणकमलारिकीरीटकमलभृद्वाहैः । नुतपद-
कमला कमला करधृतकमला करोतु मे कमलम् ॥ ६ ॥
किञ्जल्कराजिरिव नील्सरोजलग्ना लेखेव काञ्चनमयी निक-
षोपलस्था । सौदामिनी जलदमण्डलगामिनीव पायादुरःस्थ-
लगता कमला मुरारेः ॥ ७ ॥ दन्तै कोरकिता स्मितै-
र्विकसिता भ्रूविभ्रमै पत्रिता दोर्भ्यां पल्लविता नखैः कुसुमिता
लीलाभरुद्भेदिता । उत्तुङ्गस्तनमण्डलेन फलिता मक्ताभि-
लाषे हिता काचित्कल्पलता सुरासुरनुता पायात्सुधाब्धेः
सुता ॥ ८ ॥ उत्तुङ्गस्तनमण्डलोपरिलसत्प्रालम्बमुक्तामणे-
रन्तर्बिम्बितमिन्द्रनीलनिकरच्छायानुकारिद्युति । लज्जाव्याज-
मुपेत्य नम्रवदना स्पष्ट मुरारेर्वपुः पश्यन्ती मुदिता मुदेऽस्तु
भवता लक्ष्मीर्विवाहोत्सवे ॥ ९ ॥ आख्याते हसिते पिता-
मह इति त्रस्त कपालीति च व्यावूत्तं गुरुरित्यथ दहन
इत्याविष्कृता भीरुता । पौलोमीपतिरित्यसूयितमथ व्रीडा-
विनम्राश्रिया पायाद्वः पुरुषोत्तमोऽयमिति यो न्यस्त स पुष्पा-
ञ्जलिः ॥ १० ॥ क्रीडामिन्द्रहिरण्यशुक्तिकुहरे रक्तास्मनाव-
स्थितान्हार हारसुदारकुङ्कुमरसान्व्याजन्मव्यान्नखै । वीर
श्रीकुचकुम्भसीम्नि लिखतो वीरस्स पत्रावलीस्तत्कालोचित-
भावबन्धमधुर मन्दस्मितं पातु वः ॥ ११ ॥ पद्मामाः
स्तनेहमसञ्चनि मणिश्रेणीसमाकर्षके किचित्कञ्चुकसधिसनि-
धिगते शौरे करे तस्करे । सद्यो जागृहि जागृहीति वलय-
ध्वनैर्ध्रुवं गर्जता कामेन प्रतिबोधिताः प्रहरिका रोमा-
ङ्कुराः पान्तु व ॥ १२ ॥ याहग्जानासि जाम्बूनदगिरि-
शिखरे कान्तिरिन्दो. कलानामित्यौत्सुक्येन पत्यौ स्मितमधुर-
मुखाम्भोरुह भाषमाणे । लीलादोलायमानश्रुतिकमलम-
लङ्कङ्गसङ्गीतसाक्षी पायादम्भोधिजायाः कुसुमशरकलानाट्य-
नान्दीनकार ॥ १३ ॥ उत्तिष्ठन्त्या रतान्ते भरमुरगपतौ
पाणिनाैकेन कृत्वा धृत्वा चान्येन वासो विगलितकबरीभार-

---

१ हरिण इवाचरितम्