सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ १ प्रकरणम्

---

म्बरविभूषणम् । इत्यम्बरहरः पायात्परीरम्भरः परो
॥ ७ ॥ ॐ नमः परमार्थैकरूपाय परमात्मने । स्वेच्छाव-
भासितासत्यभेदभिन्नाय शंभवे ॥ ८ ॥ नमः शिवाय निः-
शेषक्लेशप्रशमशालिने । त्रिगुणग्रन्थिदुर्भेदभवबन्धविभेदिने
॥ ९ ॥ समस्तलक्षणाद्योग एव यस्योपलक्षणम् । तस्मै
नमोऽस्तु देवाय कस्मैचिदपि शंभवे ॥ १० ॥ ससारैकनि-
मित्ताय ससारैकविरोधिने । नमः ससाररूपाय निःससाराय
शंभवे ॥ ११ ॥ सदसत्त्वेन भावाना युक्ता या द्वितीयी
स्थितिः । तामुलङ्घ्य तृतीयस्मै नमस्त्रिचाय शभवे ॥ १२ ॥
आसन्नाय सुदूराय गुह्याय प्रकटात्मनं । मुलमायातिदुर्गाय
नमस्त्रिचाय शभवे ॥ १३ ॥ ससेवितभृगुतुङ्गं विद्योतित-
वेदवेदाङ्गम् । परिनर्तितभवरङ्ग ममसिजमङ्गं समाश्रये
लिङ्गम् ॥ १४ ॥ स जयति हिमकरलेखा चकास्ति य-
स्योमयोत्सुकास्निहिता । नयनप्रदीपकज्जलजिघृक्षया रजत-
शुक्तिरिव ॥ १५ ॥ पौ१णिग्रहे पुल२कितं वपुरैशं भूति३भू-
षितं जयति । अङ्कुरित इव मनो४भूर्यस्मिन् भस्मावशेषोऽपि
॥ १६ ॥ मा वम सृणृणु विषमिदमिति सातङ्क पितामहे-
नोक्तः । प्रातर्जयति सलज्जः कजलमलिनाधरः शभुः
॥ १७ ॥ जयति प्रियापदान्ते गरलमवै५र्यैकः खरारातिः ।
विषम६विशिखे विशन्चिव शरण गलबद्धकरवालः ॥ १८ ॥
संध्यासलिलाञ्जलिमपि कङ्कणफणिपीयमानमविजानन् ।
गौरीमुखार्पितमना विजयाहसितः शिवो जयति ॥ १९ ॥
प्रणयकुपितप्रियापदलाक्षासन्धानबन्धमधुरेन्दुः । तद्धलय-
कनकनिकषग्रावग्रीवः शिवो जयति ॥ २० ॥ अहिभू-
षणोऽप्यभयदः सुकलितहालाहलोऽपि यो नित्यः । दिग्वा
सनोऽप्यखिलेशतं शशधरशेखर वन्दे ॥ २१ ॥ जयति
जटाकिर्ञ्जल्कं गङ्गामधु मुण्डवलयबीजमयम । गलगर्लप-
ङ्कसभवमम्भोरुहमानन शभोः ॥ २२ ॥ प्रतिबिम्बितगौरी-
मुखविलोकोत्कम्पशिथिलकरगलितः । स्वेदभरपूर्यमाणः
शंभोः सलिलाञ्जलिर्जयति ॥ २३ ॥ औदाय१० चापमंचलं
कृत्वो११हीन गुण विषमै१२दृष्टिः । यश्चित्रे१३मैच्युतशरो र्लक्ष्य१४-

१मैभाङ्गीन्नमस्तस्मै ॥ २४ ॥ उप२हरण विमवाना सहरणं
सकलदुरितजालस्य । उद्धरणं ससाराच्चरण वः श्रेयसेऽस्तु
विश्वपतेः ॥ २५ ॥ आहतकुपितभवानीकृतकरमालादिब-
न्धनव्यसनः । केलिकलाकल्हादौ देवो वः शकरः पायात्
॥ २६ ॥ मिक्षुकोऽपि सकलेप्सितदाता प्रेतभूमिनिलयोऽपि
पवित्रः । भूतचित्रमपि योऽभयसत्री तं विचित्रचरितं शिव-
मीडे ॥ २७ ॥ पाणिग्रहे पर्वतराजपुत्र्याः पादाम्बुज पाणि-
सरोरुहाभ्याम् । अश्मानमारोपयतः स्मरारेर्मन्दस्मितं
मङ्गलमातनोतु ॥ २८ ॥ पार्थस्थपृध्वीधरराजकन्याप्रकोप-
विस्फूर्जुथु३कातस्स । नमोऽस्तु ते मातरिति प्रणामाः शि-
वस्य सध्याविषया जयन्ति ॥ २९ ॥ क्व तिष्ठतस्ते पितरौ
ममेवेत्यपर्णयोक्ते परिहासपूर्वम् । क वा ममेव श्वशुरौ तवेति
तामीरयन् सस्मितमीश्वरोऽव्यात् ॥ ३० ॥ स पातु वो यस्य
जटाकलापे स्थित. शशाङ्कः स्फुटहारगौरः । नीलोत्पला-
नामिव नालपुञ्जे निद्रायमाणः शरदीव हसः ॥ ३१ ॥
जगत्सिसृक्षाप्रलयक्रियाविधौ प्रयत्नमुन्मेषनिमेषविभ्रमम् ।
वदन्ति यस्येक्षणलोलपक्ष्मणा पराय तस्मै परमेष्ठिने नमः
॥ ३२ ॥ वक्राणि पञ्च कुचयोः प्रतिबिम्बितानि दृष्ट्वा
दशाननसमागमनभ्रमेण । भूयोऽपि शैलपरिवृत्तिभयेन गाढ-
मालिङ्गितो गिरिजया गिरिशः पुनातु ॥ ३३ ॥ संध्या-
नतौ नरपुरश्चितनोः सरोषमुत्सारिते गिरिजया निजपाणि-
पद्मे । उत्सर्पिकङ्कणफणीन्द्रफणार्पणेन पूर्णोऽञ्जलिर्जयति
बालमृगाङ्कमौलेः ॥ ३४ ॥ यस्याङ्कुरुगमविदः परिपूर्ण-
शक्तेरशो कियत्यपि निविष्टममुं प्रपञ्चम् । तस्मै तमालरुचि-
भासुरकंधरायं नारायणौसहचराय नमः शिवाय ॥ ३५ ॥
व्योम्नीव नीरदभरः सरसीव वीचिन्यूह. सहस्रमहसीव
सुधांशुधाम । यस्मिन्निद जगदुदेति च लीयते च तच्छा-
म्वं भवतु वैमवमृद्धये वः ॥ ३६ ॥ यः कन्दुकैरिव पुरं-
दरपदसद्मपद्मापतिप्रभृतिभिः प्रचुरप्रमेयः । खेलत्यलङ्घ्य-
महिमा स हिमाद्रिकन्याकान्तः कृतान्तदलनो लघयत्वघ
वः ॥ ३७ ॥ मुक्तिर्हि नाम परमः पुरुषार्थ एकस्तामन्त-
रायमययन्ति यदन्तरङ्गाः । कि भूयसा भवतु सैव सुधाम-
यूखलेखाशिखामरणभक्तिरमङ्गुरा वः ॥ ३८ ॥ दिश्यात्स
शीतकिरणाभरणः शिवं वो यस्योत्तमाङ्गम्रुवि विस्फुरदूर्मि-
पक्षा । हंसीव निर्मलशशाङ्ककलामृणालकन्दार्थिनी सुर-
सरिन्नभसः पपात ॥ ३९ ॥ श्रेयांसि वो दिशतु यस्य सि-
ताभ्रशुभ्रा विभ्राजते सुरसरिद्वरमौलिमाला । ऊर्ध्वेक्षण-
ज्वलनतापविलीयमानचन्द्रामृतप्रविततामृतवाहिनीव ॥४०॥

---

१ परिणये २ सजातपुलकम् ३ भस्मना शोभितम् ४ मदन ५ कण्ठाभूषणम् ६ मदने ७ आरम्भः ८ केसरः ९ त्रिलोचनो हिमाचल धनु, वासुकिं ज्याम्, विष्णु शर च विधाय त्रिपुरसुरं अघानेति प्रकृतोऽर्थ . चलनशून्यं धनु अहीनो धनुर्दण्डादन्यूनो गुण, विषमा लक्ष्यादन्यत्र निहिता दृष्टि न च्युतः शरो यस्य तथाविध', तथापि लक्ष्यमङ्ग इति विरोधाभास १० स्थिरम्, पक्षे,-पर्वतम् ११ गुणरहितम्; पक्षे,-अहीनमिति पदच्छेदे सर्पराज गुण कृत्वेत्यर्थ १२ असमदृक्; पक्षे,-त्रिलोचनत्वाद्दि-षमदृष्टिः १३ न च्युतः शरो यस्य; पक्षे,-अच्युतो विष्णुः स एव शरो यस्य १४ शरव्यम्; त्रिपुरमिरत्यर्थे..

१ बभञ्ज २ दातारम् ३ वज्रनिघोषः.