श्री चैतन्य चरितामृत (कृष्णदास कविराज गोस्वामी - सम्पूर्ण आदि, मध्य एवं अन्त्य लीला)
Sri Chaitanya Charitamrita of Krishnadas Kaviraj with Hindi Commentary
श्रील कृष्णदास कविराज गोस्वामी द्वारा
पृष्ठ 1646, कुल 2549 में से
संदर्भ में पढ़ें[ 19/164-167 श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत मध्यलीला
योगी आदिके द्वारा आकाङ्क्षित चार प्रकारके पुरुषार्थ—
सर्वथा ही ग्रहण करनेके योग्य नहीं हैं॥ 164 ॥
ब्रह्मानन्दको धिक्कार करनेवाला श्रीकृष्णप्रेम-सेवानन्द :—
ललितमाधव (5/2)में—
ऋद्धा सिद्धिव्रज-विजयिता सत्यधर्मा समाधि-
र्ब्रह्मानन्दो गुरुरपि चमत्कारयत्येव तावत्।
यावत् प्रेम्णां मधुरिपु-वशीकार-सिद्धौषधीनां
गन्धोऽप्यन्तःकरणसरणी-पान्थतां न प्रयाति ॥ 165 ॥
अनुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य देखें ॥ 165 ॥
अमृतप्रवाह भाष्य—जब तक श्रीकृष्णको वशीभूत
करनेवाले सिद्ध औषधिरूप दास्यादि प्रेमका लेशमात्र
अन्तःकरण पथका पथिक नहीं बनता, तब तक ही
समृद्धिशालिनी सिद्धिसमूहके विजेता, सत्यादि धर्मसमूह,
समाधि और उत्कृष्ट ब्रह्मानन्द अपनी-अपनी चकाचौंधसे
जीवको चमत्कृत करते हैं॥ 165 ॥
अनुभाष्य—
यावत् मधुरिपुवशीकारसिद्धौषधीनां (मधुरिपोः कृष्णस्य वशीकारे
बाध्यकरणविषये सिद्धौषधिरूपाणां) प्रेम्णां (शान्तानां) गन्धलेशोऽपि
(लवमात्रमपि) अन्तःकरणसरणीपान्थताम् (अन्तःकरण-मार्गपथिकतां)
न प्रयाति (गच्छति), ऋद्धा (सम्पन्ना) सिद्धिव्रजविजयिता
(सिद्धीनां विभूतीनां व्रजः समूहः तेषां विजयिता विजयित्वं,
विजेतृभावः इत्यर्थः), सत्यधर्मा (सत्यशौचदान-तपोधर्मा), समाधिः
(चित्तैकाग्रयं), ब्रह्मानन्दः (सर्वोत्कृष्टं ब्रह्मसुखं) च गुरुः (श्लाघ्यः
महान्) अपि तावत् (तत्कालपर्यन्तम्) एव चमत्कारयति
(चमत्कारं विदधाति—कृष्णसेवा-सुखे प्राप्ते सति विषयसुखं
कैवल्यं ब्रह्मसुखञ्च तुच्छी भवतीत्यर्थः)।
श्लोक-भावानुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य देखें॥ 165 ॥
शुद्धभक्तिके लक्षण—(1) साधनभक्ति :—
'शुद्धभक्ति' हैते हय 'प्रेम' उत्पन्न।
अतएव शुद्धभक्तिर कहिये 'लक्षण' ॥ 166 ॥
अनुवाद—'शुद्धभक्ति'के अनुशीलनसे प्रेम उत्पन्न
होता है, इसलिये मैं शुद्धभक्तिके 'लक्षण' बतला रहा
हूँ॥ 166 ॥
अमृतप्रवाह भाष्य—भक्तिके आभाससे प्रेमकी उत्पत्ति
नहीं होती; शुद्धभक्तिसे ही प्रेमकी उत्पत्ति होती है॥ 166 ॥
अनुभाष्य—'शुद्धभक्ति'—त्रिगुणातीत कर्मज्ञानके
मिश्रणसे अतिरिक्त अहैतुकी निर्गुणा उत्तमा भक्ति॥ 166 ॥
सम्पूर्ण भागवतकी सार बात :—
भक्तिरसामृतसिन्धु (1/1/11)—
अन्याभिलाषिता-शून्यं ज्ञानकर्माद्यनावृतम्।
आनुकूल्येन कृष्णानुशीलनं भक्तिरुत्तमा ॥ 167 ॥
अनुवाद—अनुभाष्य देखें ॥ 167 ॥
अनुभाष्य—अमृतप्रवाह भाष्यमें यह श्लोक उद्धृत
नहीं हुआ। इसका अनुवाद—
श्रीकृष्णसेवाके विरोधी अवैध स्त्री-सङ्गादि
दुर्नीतिमूलक समस्त अभिलाषाओंसे रहित और मुक्ति
एवं भुक्तिकी कामनाके द्वारा व्यवधान रहित, श्रीकृष्णकी
इन्द्रियोंकी प्रीतिके अनुकूल-चेष्टामय जो श्रीकृष्णके
लिये अर्थात् श्रीकृष्णसम्बन्धी अथवा श्रीकृष्ण-विषयक
अनुक्षण भजन है, वही 'उत्तमा भक्ति' है।
[प्रागस्य तटस्थ-लक्षणमाह—] अन्याभिलाषिताशून्यं
(अन्याभिलाषिता कृष्णभजन-सम्पादन-विरोधि-योषित्सङ्गादिरूपा
दुर्नीतिमूला वाञ्छा, तया शून्यं विहीनं), ज्ञानकर्माद्यनावृतं
(ज्ञानमत्र—निर्भेद-ब्रह्मानुसन्धानं, न तु भजनीयत्वानुसन्धानमपि,
तस्यावश्यापेक्षणीयत्वात्, कर्म च—स्मृत्याद्युक्तं नित्यनैमित्तिकादि,
न तु भजनीय-परिचर्यादि, तस्य तदनुशीलनरूपत्वात्; आदि
शब्देन वैराग्य-योग-सांख्याभ्यासादयः, तैः अनावृतम् अव्यवहितम्
अप्रतिहतं); [ततः स्वरूपलक्षणमाह—] आनुकूल्येन (आनुकूल्यमत्र
भजनोद्देश्याया श्रीकृष्णाय रोचमाना प्रवृत्तिः, प्रातिकूल्यं तु
तद्विपरीतं ज्ञेयं तस्य भजनविरोधात्, तेनेति—विशेषणे तृतीया,
न तु उपलक्षणेऽतः आनुकूल्यस्यापि भक्तित्वविधानं ज्ञेयं)
कृष्णानुशीलनं (कृष्णशब्दश्चात्र स्वयं भगवतः श्रीकृष्णस्य,
तद्रूपाणां चान्येषामपि श्रीविष्णुतत्त्वानां ग्राहकश्चेति बोध्यः तस्य,
कृष्णस्य सम्बन्धि, कृष्णार्थं वा अनुशीलनं कायवाङ्मानसीय-
तच्चेष्टा-रूपं प्रीतिविषयात्मकं शैथिल्य-परित्यागपूर्वकं मुहुरेव
तत्तत्-कर्म-प्रवर्त्तनं) एव उत्तमा भक्तिः [अनेन वैध-रागानुगमार्गयोः
साधक-सिद्धदशयोरुभयत्राप्यस्याः सुष्ठु वैशिष्ट्यं स्फुटं कथितम्]।
200 ।