सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)
Siddhanta Shiromani Goladhyaya with Marichi Commentary
भास्कराचार्य द्वितीय (भाष्यकार: मुनीश्वर / केदारदत्त जोशी) द्वारा
पृष्ठ 632, कुल 723 में से
संदर्भ में पढ़ें५३० गोलाध्याये
मात्र कल्पना के या, का, नी, पी, (अ, क, ल, प••••मात्र) इत्यादि वर्णात्मक बीज-
गणित ही गणित नहीं है । सुन्दर स्वच्छ बुद्धि का नाम बीज है या बीजगणित है,
अनन्त कल्पना शक्ति ही बीज या बीजगणित है ॥ ३।४।५॥
अथ प्रश्नानाह—
अहर्गणस्याऽऽनयनेऽर्कमाताश्चैत्रादिचान्द्रैर्गणकान्विताः किम् ।
कुतोऽधिमासावमशेषके च त्यक्ते यतः सावयवोऽनुपातः ॥६॥
वा० भा०—अयमस्य भङ्गश्च पूर्वं व्याख्यात एव ॥६॥
मरीचिः—अथ प्रश्नस्वरूपरीतिप्रदर्शनाथं मध्यवासनाध्यायान्तर्गतमहर्गणानयनोप-
स्थितपूर्वपक्षरूपप्रश्नमुक्तमनुवदति—अहर्गणस्याऽऽनयन इति ।
अस्योत्तरं तत्रैव प्रतिपादितम् । मध्याधिकारोक्तो यत्प्रोक्तं फलकीर्तनायेत्यादिप्रश्न-
स्त्वहर्गणानयनेऽन्तर्भूतत्वात्कादाचित्कत्वाच्चात्र नोक्तः । गोलप्रश्नास्तु न युक्त्येति तेषाम-
नुवादोऽत्र न कृत इति ध्येयम् ॥६॥
केदारदत्तः—प्रश्न प्रारम्भ है कि—
अहर्गण गणित साधन के अवसर पर सौर मासों में चैत्रादि चान्द्रमास (विजातीय
मास) क्यों युत (जोड़) दिये गये हैं ?
तथा अधिक मास शेष तथा क्षयमास शेष को भी जोड़ना चाहिए था उनका त्याग
क्यों किया गया ॥६॥
इसी गोलाध्याय के मध्यगतिवासनाधिकार के श्लोक १७-१८-१९—की केदारदत्तः
व्याख्योपपत्ति देखिये ॥६॥
अथान्यमाह—
चन्द्रश्चन्द्रगुणो रवी रविगुणश्चाङ्गारकोऽङ्गाहत-
स्तद्योगो गुणसंगुणात्सुरगुरो राश्यादिकात्पातितः ।
शेषं चापरपर्ययोत्थखचरेणोनं युतं वा शनिः
स्यात्केऽन्ये भगणा वदेति तव चेदस्ति श्रमो मिश्रके ॥७॥
वा० भा०—॥७॥
मरीचिः—अथ पाट्युत्तरसंबन्धिप्रश्नं शार्दूलविक्रीडितेनाऽऽह—चन्द्रश्चन्द्रगुण इति ।
चन्द्रश्चन्द्रगुणः । एकेन गुणितः । अविकृतः केवल इति यावत् । सूर्यो द्वादशगुणः ।
अङ्गारको भौमोऽङ्गाहतः षड्गुणः । चकारो ग्रहक्रमगुणक्रमार्थकः । तेन द्वादशगुणो
भौमश्च तद्योगोऽङ्गाहत इत्यर्थो निरस्तः । वक्ष्यमाणोत्तरेणैतदर्थं प्रश्नोत्तरासंभवात् ।