सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

५२० गोलाध्याये
नन्वरसा सालंकृतिरपि न रोचते इत्यतो रम्यत्वे हेतुं वाग्विशेषणमाह—परभृतसर-
सामिति। परभृताः कोकिलास्तदपेक्षया सरसां रसवतीम्। कोकिलवागपेक्षयाऽप्यति-
मधुराभित्यर्थः। तथा माधुर्यादिगुणाश्रयरसवत्तया मनोहरेति भावः। अत्र परभृतेत्यनेन
स्वत उदरपोषणेऽतिचिन्तया सुखाभावः। पित्रादिभिः पोषणे च चिन्ताया असंभावात्सुखा-
धिक्यम्। अत एव—
जीवत्सु तातपादेषु नवे दारपरिग्रहे।
मातृभिः पाल्यमानानां ते हि नो दिवसा गता॥
इत्युक्तिरिति ध्येयम्।
ननु तथाऽपि दुष्टं पदं श्रुतिकट्वित्यादिदूषणैः सरसाऽपि न मनो हरतीत्यत आह—
अमलामिति। उक्तदोषरहिताम्। तथा च कोकिलवाण्यां यथा दोषादर्शनं तथाऽत्रापि
तदभाव इति भावः।
अथात्र संशयालंकारद्योतनार्थं पक्षान्तरमाह—उपगतानामिति। वा पक्षान्तरे।
सकवीनाम्। के उदके वयः पक्षिणः। सन्तश्च ते कवयश्च सत्कवयो हंसाद्या
जलपक्षिणः। तेसां वाचमाकर्ण्य को नरः सततं प्रत्यहं हृतचित्तो न भवत्यपि
तु सर्व एव भवतीत्यर्थः। पूर्वोक्तविशेषणान्यत्रापि तुल्यान्येवेति ध्येयम्। अत एव
नाकोमलाम्। न अकोमलां कोमलामित्यर्थः। इदं विशेषणं कोमलवर्णयुक्तामित्यर्थेन
रम्यहेतुगर्भं कविवाचोऽपि ध्येयम्।
ननु हंसानां तादृशी वाणी कथं संभवति। चूताद्यङ्कुरभक्षणासंभवादित्यतस्तेषां
विशेषणमाह—उपगतानामिति। पयोभिर्जलैः। परभृतसरसाम्। परमुरुष्टं भृतानि
पूर्णानि सरांसि सरोवराणि तेषामुपगतानां तीरनिवासिनामित्यर्थः। जलपक्षित्वेनैवैतत्सिद्धे-
स्तुदुपदानं पुनर्व्यर्थमपि कर्णावतंसादिपदे कर्णादिध्वनिनिमितसंनिधानादिबोधाय स्थिते-
[L