सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)
Siddhanta Shiromani Goladhyaya with Marichi Commentary
भास्कराचार्य द्वितीय (भाष्यकार: मुनीश्वर / केदारदत्त जोशी) द्वारा
पृष्ठ 534, कुल 723 में से
संदर्भ में पढ़ें४३२ गोलाध्याये
रेखापरिध्यन्तराले त्रिंशज्जीवा अङ्कयित्वा च सर्वं ग्रहगणितजातं बिना गणितश्रमं पट्टी-
संनिवेशादिना सुखात्साधितं तद्विस्तरभयान्न प्रतिपादितमित्यालम् ॥१५॥
केदारदत्तः—चाप और तुर्यगोल—
चक्र यन्त्र को अर्धित करने से जो स्वरुप होता है उसे चाप यन्त्र या धनु यन्त्र
कहते हैं ।
यन्त्रों में गोल यन्त्र, नाडी विषुवद्वृत्त से घटी काल ज्ञान गोल युक्ति से स्पष्ट है ।
ध्रुवाभिमुख उक्त यन्त्रों के धारण स्थापित करने से यथोक्तेष्ट समय ज्ञान हो
जाता है ।
चक्र यन्त्र एक प्रकार का दृङ्मण्डल वृत्त है जिससे नतांश और उन्नतांश ज्ञात
होते हैं ।
क्षितिज से ऊपर में जितने अंशों में रवि प्राक्कपाल में होता है उतने ही अंशों में
पश्चिम क्षितिज से नीचे कीलक की छाया लगती है ।
ग्रह वेध के समय दोनों नक्षत्रों को चक्र नेमि में स्थापित करने का तात्पर्य है
कि चक्र यन्त्र की स्थिति क्रान्तिवृत्तानुकारिका होती है जो अपेक्षित भी है । यही गोल-
युक्ति से भी सिद्ध होता है ॥१५॥
अथ फलकयन्त्रार्थमाह—
दृङ्मण्डलेऽत्र स्फुटकाल उक्तः सुखेन नान्यैर्यतितं मयाऽतः ।
सद्गोलयुक्तेर्गणितस्य सारं स्पष्टं प्रवक्ष्ये फलकाख्ययन्त्रम् ॥१६॥
स्पष्टार्थम् ॥१६॥
मरीचिः—अथ फलकयन्त्रनिरूपणं सहेतुकमुपजातिकया प्रतिजानीते—दृङ्मण्डले-
ऽत्रेति । यतः कारणात् । अन्यैर्लल्लश्रीपत्यादिभिः पूर्वाचार्यैर्दृङ्मण्डले दृग्वृत्तानुकल्पचक्रादि-
यन्त्रं विषयीकृत्येति विषयसप्तमी । चक्रादियन्त्रेष्वित्यर्थः । प्रस्फुटकालः । अतिसूक्ष्मदिन-
गतकालाद्यवगमप्रकारः । न स्वग्रन्थे उक्तः । अतः कारणात् । दृङ्मण्डलानुकारयन्त्रात्
सूक्ष्मकालज्ञानसिद्धिनिमित्तं मया भास्कराचार्येण । सुखेन । अक्लेशेन । हेलयेत्यर्थः । यतितं
यत्नविषयीकृतम् । कल्पितमित्यर्थः । फलकाख्यं यन्त्रम् । फलकसंज्ञं यन्त्रं प्रवक्ष्ये । प्रकर्षेण
पूर्वप्रतिपादितयन्त्राधिक्येन । वक्ष्ये कथयिष्ये । क्रियाबलादहमित्यध्याहारः । एतेन फलक-
यन्त्रस्य चक्रादियन्त्रवद्दृङ्मण्डलानुकारित्वेनात्र निरूपणं संगतमिति सूचितम् ।
अस्याऽऽधिक्यं कुत इत्यतो विशेषणमाह—सगोलयुक्तेरिति । गोलयुक्तिसहितस्य ।
गणितस्य गणितविशेषस्य । त्रिप्रश्नाधिकारोक्तच्छायेष्टकालसाधकगणितस्य गोलयुक्तिसिद्ध-
सूक्ष्मस्येत्यर्थः । सारं सारभूतम् । अल्पगणितश्रमेणास्माद्यन्त्रात्त्रिप्रश्नाधिकारोक्ततद्गणित-
सिद्धकालच्छाययोः सूक्ष्मतया सिद्धेः । अतः पूर्वयन्त्रेभ्योऽस्याधिक्यमिति भावः । नन्वस्य
सारत्वेन दुर्बोधात्कठिनतरं भविष्यतीत्यत आह—स्पष्टमिति । हेलावगम्यमित्यर्थः ॥१६॥