सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image into clean Markdown Devanagari:

३६० गोलाध्याये
कदम्बरूपे तद्भिन्ने एवायनसंबन्धितः परकान्त्यन्तरितदक्षिणोत्तरस्थितविषुवद्वृत्त-
दक्षिणोत्तरे ध्रुवरूपे ध्रुवात्कदम्बस्य जिनांशान्तरत्वेन परितो भ्रमणप्रतिपादनात्क्रान्ति-
वृत्तविषुवद्वृत्तयोरेकाकारत्वासंभवेन ध्रुवकदम्बयोरेकप्रदेशावस्थानासम्भवादित्यसा(स्या)
निरासः । कदम्बध्रुवयोरकप्रदेशावस्थानासम्भवेऽपि कदम्बप्रोतध्रुवप्रोतवृत्तयोरैक्यात्पूर्वा-
परान्तराभावेन तदैक्यसंभवात् ! एतदभ्युपगमे प्रमाणमाह — एकैवेति । तद्वशात् । कदम्ब-
ध्रुवप्रोतवृत्तयोरैक्यसंबन्धेन तद्दक्षिणोत्तरयोर्भिन्नत्ववशादित्यर्थः । प्राची । उपलक्षणा-
त्पश्चिमाऽपि । तयोस्तत्र । एका । अभिन्ना । एवकारादयनसंधितःस्त्रिभान्तरितप्रदेशे ।
विषुवत्क्रान्तिवृत्तयोः संपाते प्राच्योरपरयोश्चैकप्रदेशावस्थानगत्यक्षत्वाद्दक्षिणोत्तरस्थान-
भेदवदत्र स्थानभेदकल्पाज(ल्पनं)बाधितमित्यर्थः । तथा च प्राच्यपरयोर्भिन्नत्वात्तदनुरुद्ध-
दक्षिणोत्तरयोर्भिन्नत्वं स्वतः सिद्धं वृत्तैक्यसंबन्धेनान्यथानुपपत्त्या स्वीकार्यम् । अन्यथा
वस्तुतस्तद्भेदे पूर्वयोस्तदनुरुद्धयोस्तद्भेदप्रत्यक्षत्वापत्तेरिति भावः । फलितमाह—तत्रेति ।
अयनसंधौ । कल्प्यमकरकर्कयोरित्यर्थः । ततः क्रान्तिविषुवद्वृत्तयोर्दिंगैक्यात् । वलनं,
आयनपलनम् । नो संभवति । विषुवद्वृत्तदिग्भ्यः क्रान्तिवृत्तदिशामभिन्नत्वेन वलितत्वा-
भावात् । अथायनवलनस्य परमाभावयोः स्थानं निरूप्य तदुपजीविकां तदानयनोपपत्ति-
माह—तदन्तरे इति । तयोर्गोलयनसंध्योरन्तराले । अनुपातेन । अयनसंचितो यथा यथा
ग्रहोऽवतरति तथाऽयनवलनमुत्पद्यत इति ग्रहभोगस्य कल्प्यमेश(षा)द्यवधिकस्यायनसंधि-
तस्तद्भोगज्ञानार्थं सायनग्रहस्य राशित्रययोजनं तद्भुजज्यया वलनोत्पत्तिस्तत्र ग्रहकोटि-
ज्यायाः सत्रिभग्रहभुजज्यातुल्यत्वात्सायनग्रहकोटिज्ययाऽयनवलनज्ञानार्थं गृहीता । त्रिज्या-
तुल्यया ग्रहकोटिज्यया जिनांशज्यातुल्या परमायनवलनज्या कोटिज्ययां केति द्युज्याग्रे इयं
त्रिज्याग्रे केति द्युज्यानुपातस्यांग्रे समर्थितत्वात्त्रिज्ययोर्नाशादनुपातद्वयफलिनेन । खेटकोटि-
क्रमज्यका । अत्रोत्क्रमज्यानिरासार्थे क्रमपदम् । चतुर्विंशत्यंशानां ज्याचा(या) गुणिता
द्युज्यया भक्ता फलमयनदिक्वमायनम् । ग्रहणाधिकारोक्तं सिद्धं भवेत् । ग्रहणाधिकारोक्त-
मायनं वलनमनुपाताभ्यां सूपपन्नमिति भावः । अथाक्षत्रे लनानयतोपपत्त्यर्थं परमस्थानमाक्ष-
वलनस्याऽऽह—एवमिति । विषुवत्समवृत्तयोः संपाते । एवम् । यथा विषुवत्क्रान्तिवृत्तसंपाते
आयनं वलनं परमं तथाऽत्राक्षवलनं परममित्यर्थः । एवकारात्तदुक्तादन्यरीतिव्युदासः । कुत
इत्यतो विशदयति—उन्मण्डलमिति । पूर्वश्लोकोत्तरार्धस्थं हीत्यव्ययमलान्नेति । ननु पूर्वं
यतः कारणात् तत्र विषुवत्समवृत्तसंपाते । उन्मण्डलम् । विषुवद्दक्षिणोत्तरा । संपातस्थ-
विषुवद्वृत्तप्रदेशस्य दक्षिणोत्तरा वृत्तं भवेत् । तत्र ध्रुवप्रोतवृत्तस्य तदभिन्नत्वात् । सम-
वृत्तसंपातरूपसमशेत(?)वृत्तस्य तदाकारत्वात्, विषुववृत्तस्य ध्रुवयोर्दक्षिणोत्तरा । समवृत्तस्य
समयोर्दक्षिणोत्तरेति तात्पर्यार्थः । तदन्तरमार्कं वलनमिति भावः । तत्कियदत आह—पल
ज्येति । तदन्तरम् । तयोर्दक्षिणयोरुत्तरयोश्चान्तरम् । अर्धज्यारूपेणाक्षज्या । चकारात्सं-
पातस्थसमविषुवद्वृत्तप्रदेशयोस्त्रिभान्तरितप्राच्योरपरयोश्चान्तरमक्षज्येत्यर्थः । फलित-
माह—क्षितिज इति । ततस्तद्दिशोः फलज्यान्तरत्वादित्यर्थः क्षितिजे क्षितिजस्थं ग्रहे । यत्र