सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)
Siddhanta Shiromani Goladhyaya with Marichi Commentary
भास्कराचार्य द्वितीय (भाष्यकार: मुनीश्वर / केदारदत्त जोशी) द्वारा
पृष्ठ 236, कुल 723 में से
संदर्भ में पढ़ें१३४ गोलाध्याये
इस प्रकार ३२ मास, १६ दिनादि घटिकात्मक सौरमानीय काल में १ चान्द्र मास
संख्या अधिक हो जाने से इतने समय में चान्द्रमास संख्या ३३ हो जाती हैं ।
उपपत्ति—कल्पकुदिन या एक महायुग सम्बन्धी सौर वर्ष में सौर चान्द्र मासों की
नियत संख्या बता दी गई है ।
एक सौर मास की सावन दिन संख्या = ३६५।१५।२२।३० ÷ १२ = ३०।२६।१७ में
एक चान्द्र मास सम्बन्धी सावन दिनादि = २९।३१।५० को
कम करने से सावनादिनात्मक शेष = ०।५४।२७ होता है ।
अर्थात् एक सौर मास में सौर चान्द्र कुदिनों का अन्तर = ०।५४।२७ होता है ।
उक्त अन्तर में यदि एक सौर मास की प्राप्ति होती है तो एक चान्द्र मासान्तःपाती
सावनादिनात्मक संख्या में कितने सौर मास प्राप्त होंगे, त्रैराशिक अनुपात से—
१ सौरमास × २९।३१।५०
————————————— = ३२।१५।३१।२८।२७
०।५४।२७
सौर मासों में एक चान्द्रात्मक अधिक मास गणित से सिद्ध होता है ॥१०॥११॥
इदानीमवमोपपत्तिमाह—
शशाङ्कमासोनितसावनेन ०।२८।१०
त्रिंशद्धृतां लब्धदिनैस्तु चान्द्रैः ।
रुद्रांशकोनाब्धिरसैः ६३।५४।३३ क्षयाहः
स्यात्सावनोऽतश्च युगेऽनुपातात् ॥१२॥
वा० भा०—युगे चान्द्राणां सावनां च दिनानां यदन्तरं तान्यवमानि । अत
एकस्मिन्मासे चान्द्रसावनान्तरं कुदिनात्मकं गृहीतम् । तत्र दिवसाः पूर्णमष्टाविंशति-
घटिका दश पानीयपलानि च ०।२८।१०। इदमेकस्मिंश्चान्द्रमासे त्रिंशत्तिथ्यात्मके
कुदिनात्मकंमवमखण्डम् । यद्यनेन त्रिंशच्चान्द्राणि दिनानि लभ्यन्ते तदा संपूर्णे-
नैकेनावमेन कियन्तीति त्रैराशिकेन लब्धै रुद्रांशकोनाब्धिरसै—६३।५४।३३ रैकः
क्षयाहो भवति । स च सावनः । अखण्डस्य रूपस्य सावनेच्छाकल्पनात् । अतो-
ऽनुपातात्कल्पेऽपि ॥१२॥
मरीचिः—अथावमोपपत्तिमुपजातिकयाऽऽह—शशाङ्केति ।
चान्द्रमाससावनोनितसावनमासत्रिंशत्सावनदिनेन मध्येनानेन २८।१० त्रिंशद्भाज्याः ।
फलं दिनैश्चान्द्रै रुद्रांशकोनाब्धिरसैः स्वरूपस्यैकादशांशोनितचतुःषष्टिमितैः क्षयाहः
सावनः । एकदिनसावनस्य क्षयः स्यात् । तथा च चान्द्रमासात्सावनमासस्याधिकत्वाद्यदा
चान्द्रमाससमाप्तिस्तदा सावनमाससमाप्तिरन्तरेणोनेवेति चान्द्रमासे तदन्तरं सावनं न्यून-
मतस्तदन्तरन्यूनसावनेन त्रिंशत्तिथ्यात्मकश्चान्द्रमासस्तदैक मितन्यूनसावनेन क इत्यनुपातेन