सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

६६ गोलाध्याये

शान्तरं किल कथितम् । तेभ्यः पुरेभ्यो यस्यां दिशि मेरुः सोत्तरा । अतो लङ्-
काया उत्तरतो हिमवान् नाम गिरिः पूर्वापरसिन्धुपर्यन्तदैर्घ्योऽस्ति । तस्योत्तरे
हेमकूटः । सोऽपि समुद्रपर्यन्तदैर्घ्यः । तथा तदुत्तरे निषधः । तेषामन्तरे द्रोणि-
देशा वर्षसंज्ञाः । तत्राऽऽदौ भारतवर्षम् । तदुत्तरं किन्नरवर्षम् । ततो हरिवर्षमिति ।
एवं सिद्धपुरादुत्तरतः शृङ्गवान्नाम गिरिः । ततः श्वेतगिरिः । ततो नीलगिरि-
रिति । तेऽपि सिन्धुपर्यन्तदैर्घ्याः । तेषामन्तरे च वर्षाणि । तत्राऽऽदौ कुरुवर्षम् ।
तदुत्तरे हिरण्मयम् । ततो रम्यमिति । अथ यमकोटेरुत्तरतो माल्यवान्नाम गिरिः ।
स तु निषधनीलपर्यन्तदैर्घ्यः । तस्य जलधेश्च मध्ये भद्राश्वं वर्षम् । एवं रोमकादु-
त्तरतो गन्धमादनः । तस्य जलधेश्च मध्ये केतुमालम् । एवं निषधनीलमाल्यवद्ग-
न्धमादनैरावृतमिलावृतं नाम नवमखण्डम् । सा स्वर्गभूमिः । अतस्तत्र देवक्रीडा-
गृहाणि । शेषं स्पष्टम् ॥२६॥२७॥२८॥२९॥३०॥
मरीचिः—अथ कुलाद्रीन्द्वेत्यवान्तरप्रश्नस्योत्तरदानार्थं जम्बूद्वीपवर्षविभागं विवक्षुः
प्रथमं षट् देशविभागरूपवर्षाणि मन्दाक्रान्तयाऽऽह—लङ्केति ।
अथ द्वीपात्रस्थानकथनानन्तरं लङ्कास्थानादुत्तरदिग्भागे मेर्वभिमुखो हिमगिरि-
हिमालयपर्वतोऽस्ति । अस्माद्धिमालयादुत्तरभागे मेर्वभिमुखो हेमकूतोऽन्यो द्वितीयः पर्वतः ।
तस्माद्धेमकूटपर्वतादुत्तरभागे मेर्वभिमुखोऽन्यस्तृतीयो निषधपर्वतः । चकारस्तदन्तरदेश-
सूचकः । अन्यथा त्रयाणामैक्यापत्तेः । इतिपदस्य समाप्तिद्योतकत्वादन्त्यस्तत्सद्भावावस्थि-
तिकः पर्वतो मेर्वभिमुखो नास्तीति सिद्धम् । नन्वेते पर्वताः किमाकारा इत्यत आह—त
इति । त उक्ताः पर्वता हिमालयहेमकूटनिषधाख्याः सिन्धुपर्यन्तदैर्घ्याः । लवण-
समुद्रपर्यन्तम् । लवणसमुद्रोत्तरतटावधि दैर्घ्यं दीर्घता येषां त इत्यर्थः । एतदुक्तं भवति ।
भूमिगोलार्धं जम्बूद्वीपं मेरुयमकोटिरोमकगतपरिध्यर्धसूत्रकृतशकलद्वयात्मकम् । तत्र
लङ्कासंबन्धिशकल एते त्रयः पर्वता लङ्काकेन्द्रकाभीष्टभागव्यासार्धत्रयोत्पन्नतच्छकलस्थ-
लवणसमुद्रोत्तरतटस्पृष्टाग्रद्वयवृत्तार्धकाराः । व्यासार्धभागज्ञानं च—लङ्कादेशादूर्ध्व-
भागेऽङ्करामैः पञ्चाशाढ्यैरालिखेदासमुद्रम् । वृत्तार्धं तज्ज्ञेयमेवं हिमाद्रिस्तल्लङ्कान्तर-
भारतं वर्षसंज्ञम् । भूयश्चैवं साङ्घ्रिभिः षट्शरैः स्याद्वृत्तार्धं तद्धेमकूटाद्रिसंज्ञम् । अन्तर्वर्षं
चैतयोः किन्नराख्यं भूयश्चैवं सार्धखाश्वैर्लवैश्च । वृत्तार्धं तन्निषधाख्याद्रिसंज्ञं चान्तर्वर्षं
तद्धरेर्नामवर्षमिति रोमोक्तम् । अथान्यस्मिञ्जम्बूद्वीपस्य शकलपर्वतावस्थानमाह—
एवमिति । सिद्धात्पुराल्लङ्काधःस्थत्वेन प्रसिद्धसिद्धपुरादित्यर्थः । उत्तरभागे मेर्वभिमुखक्रमेण
शृङ्गवच्छुक्लनीलास्त्रयः पर्वताः । अपिशब्दात्परस्परं व्यवहिताः । एवं सिन्धुपर्यन्तदैर्घ्याः ।
सिद्धपुरकेन्द्रकाभीष्टव्यासार्धत्रयोत्पन्नतच्छकलस्थलवणसमुद्रोत्तरतटस्पृष्टाग्रद्वयवृत्ताकाराः ।
एषां व्यासार्धभागमानं हिमालयादितुल्यम् । एवं सिद्धस्थानकादप्यमीभिर्भागैः कुर्याद्वृत्त-
खण्डत्रयं यत् । स्थानानि स्युः शृङ्गवच्छुक्लनीलाख्यानामिति रोमोक्तम् । अथ पर्वत-