सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)
Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary
भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा
पृष्ठ 24, कुल 837 में से
संदर्भ में पढ़ेंभूमिका
कृष्णद्वैपायनं वन्दे व्यासं तमरणीपतिम् ।
शुको यन्मुखतो जातो यन्मुखात् परमागमम् ॥
पाञ्चरात्रागम
पाञ्चरात्रशास्त्र का अध्यापन पाँच दिन एवं रात्रियों में पूर्ण होने के कारण 'पाञ्चरात्र'
शास्त्र नाम पड़ा । जैसा कि ईश्वरसंहिता में वचन है—
पञ्चायुधांशास्ते पञ्च शाण्डिल्यश्चौपगायनः ।
मौञ्जायनः कौशिकश्च भारद्वाजश्च योगिनः ॥
.....पञ्चापि पृथगेकैकदिवारात्रं जगत्प्रभुः ।
अध्यापयामास यतस्तदेतन्मुनिपुङ्गवाः ।
शास्त्रं सर्वजनैर्लोके पञ्चरात्रमितीर्यते ॥
(ईश्वरसंहिता २१.५१९-५३३)
मार्कण्डेयसंहिता में भी ऐसा ही कहा है—
सार्धकोटिप्रमाणेन कथितं तस्य विष्णुना ।
रात्रिभिः पञ्चभिः सर्वं पञ्चरात्रमतः स्मृतम् ॥ (पृ०४)
पञ्चकाल प्रक्रिया प्रतिपादित होने से इस शास्त्र का नाम पाञ्चरात्र पड़ा है । दोनों ही
पक्ष में रात्रि शब्द का अर्थ अहोरात्र ही है । यह पक्ष आचार्य की सूक्ति में प्रतिपादित है—
पञ्चकालव्यवस्थित्यै वेङ्कटेशविपश्चिता ।
श्रीपाञ्चरात्रसिद्धान्तव्यवस्थेयं समर्थिता ॥
(पाञ्चरात्ररक्षा, पृ० ४४)
भारद्वाजसंहिता में भी ऐसा ही कहा है—
प्रथमं ब्रह्मरात्रं तु द्वितीयं शिवरात्रकम् ।
तृतीयमिन्द्ररात्रं तु चतुर्थं नागरात्रकम् ॥
पञ्चममृषिरात्रं तु पञ्चरात्रमिति स्मृतम् ।
एवं जातमृषिश्रेष्ठ पञ्चरात्रं पुरा युगे ॥
(भारद्वाजसंहिता २.१२.१३)
सनत्कुमारसंहिता में 'नागरात्र' का उल्लेख नहीं है ।