सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)
Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary
माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा
पृष्ठ 203, कुल 316 में से
संदर्भ में पढ़ें( १९६ ) सर्वदर्शनसंग्रहः। [ औलूक्य-
निवृत्ति होनेसे उसके कारण अवयव द्वयमें वर्तमान विभाग कार्य विनाशसहकृत
कालकी अथवा स्वतन्त्र अवयवकी अपेक्षा कर क्रियायुक्त अवयवको कार्यसंयुक्त
आकाश देशसे विभाग उत्पन्न करता है निष्क्रियका कारणत्व नही है ॥ १६ ॥
द्वितीयस्तु हस्ते कर्मोत्पन्नमवयवान्तराद्विभागं कुर्वत् आका-
शादिदेशेभ्यो विभागानारभते । ते कारणाकारणविभागाः
कर्म या दिशं प्रति कार्य्यारम्भाभिमुखं तामपेक्ष्य कार्य्याका
र्थ्यविभागमारभते यथा हस्ताकाशविभागाच्छरीराकाशवि-
भागः । न चासौ शरीरक्रियाकार्य्यस्तदा तस्य निष्क्रियत्वात्
नापि हस्तक्रियाकार्य्यं व्यधिकरणस्य कर्मणो विभागकर्तृ-
त्वानुपपत्तेः । अत पारिशेष्यात् कारणाकारणविभागस्य
कारणत्वमङ्गीकरणीयम् ॥ १७ ॥
कारणाकारणविभाग हस्तमें उत्पन्न कर्म अवयवान्तरसे विभाग करते हुए
आकाशदेशसेभी विभाग करता है वे विभाग कारणाकारणविभाग है । जिस देशके
प्रति कार्योन्मुख कर्म हो उसी देशकी अपेक्षा कार्याकार्यविभागारम्भ होता है । जैसे
हाथ और व आकाशके विभागसे शरीर आकाशका विभाग होता है यह विभाग
शरीरक्रियाजन्य नहीं है क्योंकि उस कालमें शरीर निष्क्रिय है न तो हस्तक्रियाजन्य
है भिन्न अधिकरणवृत्तिकर्म्म अन्यका विभागजनक नही हो सकता अत परिशेषात्
कारणाकारणविभागकोभी अवश्य कारण मानना चाहिये ॥ १७ ॥
यदवादि अन्धकारादौ भावत्वं निविद्यत इति तदसङ्गतं तत्र
चतुर्द्धा विवादसम्भवात्। तथाहि द्रव्यं तम इति भट्ठा वेदान्ति-
नश्च भणन्ति । आरोपितं नीलरूपमिति श्रीधराचार्या , आलो-
कज्ञानाभाव इति प्रभाकरैकदेशिन , आलोकाभाव इति नैया-
यिकादय इति चेत्तन्न द्रव्यत्वपक्षो न घटते विकल्पानुपपत्ते ।
द्रव्यं भवदन्धकारं द्रव्याद्यन्यतममन्यद्वा । नाद्य यत्रान्तर्भागोऽ
स्य तस्य यावन्तो गुणास्तानङ्गुणकत्वप्रसङ्गात् । न च तमसो