सार्थ तुकाराम गाथा (मराठी अभंग व भावार्थ)

५१८ सार्थ तुकारामगाथा
११६१ आप तरे त्याकी कोन वराई । औरनकुं भलो नाम धराई ॥ १ ॥
काहे भूमि इतना भार राखे । दुभत धेनु नहिं दुध चाखे ॥ २ ॥
बरसते मेघ फलतेहैं विरखा । कोन काम आपनी उन्होति रखा ॥ ३ ॥
काहे चंदा सुरज खावे फेरा । खिन एक बैठन पावत घेरा ॥ ४ ॥
काहे परिस कंचन करे धातु । नहिं मोल तुटत पावत धातु ॥ ५ ॥
कहे तुका उपकारहि काज । सब कररहिया रघुराज ॥ ६ ॥
शब्दार्थ व टीपा :- तरे-तरतो, खिन-क्षण
अर्थ - जो आपण स्वतः परमार्थ करून तरतो, त्याचा काय मोठेपणा आहे ? म्हणून अन्य जीवांना श्रीहरीचे
नाव चांगले घ्यावयास लावावे १ पृथ्वी अनेक भूतांचा भार वाहते. त्यात तिचे काम काय आहे ? गाय ही
मालकाला दूध देते, त्यातले किंचित्‌सुद्धा चाखीत नाही. २ मेघ वृष्टी करितात, तिचे फळ मेघांना मिळते काय ?
म्हणून काय मेघांनी आपले वृष्टी करण्याचे काम बंद ठेविले आहे ? ३ हे चंद्रसूर्य पूर्वेस उगवून पश्चिमेकडे
मावळतात. एक क्षणभर विसांवा न घेता फिरतात ४ परीस हा लोखंडाचे सोने का करतो ? त्याने लोखंडाचे
सोने केले तरी, त्याची किंमत कमी होत नाही व तो स्वतः धातूही होत नाही ५ तुकाराम महाराज म्हणतात,
दुसऱ्यांवर उपकार करण्याचे कार्य राम करीत असतो. ६
११६२ जग चले उस घाट कोन जाय । नहिं समझत फिरफिर गोते खाय ॥ १ ॥
नहिं एकदो सकल संसार । जो बुझे सो आगला स्वार ॥ २ ॥
उपर स्वार बैठे तृष्णांपीठ । नहिं बाचे कोई जावे लूठ ॥ ३ ॥
देख हि डर फेर बैठा तुका । जोवत मारग राम हि एका ॥ ४ ॥
शब्दार्थ व टीपा - बुझे-समजेल, तृष्णापीठ-तृष्णेच्या आसनावर
अर्थ :- ज्या मार्गाने जग जात आहे, त्या मार्गाने कोण जात नाही ? परंतु त्याचा परिणाम काय होईल, तो
कुणी समजत नसल्यामुळे ते वारंवार जन्ममृत्यूचे गोते खातात १ असे एकदोन नाहीत, सर्व प्राणीमात्र असेच गोते
खातात जो हे जाणतो तो आघाडीचा स्वार होतो. २ जे तृष्णेच्या आसनावर बसले आहेत, त्यातले सर्व वाचणार
नाहीत. सर्व लुटले जाणार आहेत ३ तुकाराम महाराज म्हणतात, हा सर्व प्रकार पाहून मला भीती वाटली व मी
सगळ्यांकडे पाठ फिरवून एकट्या रामाचाच मार्ग धरला ४
११६३ भले रे भाई जिन्हे किया चीज । आछा नहिं मिलत बीज ॥ १ ॥
फीरतफीरत पाया सारा । मीलत लोले धन किनारा ॥ २ ॥
तीरथ बरत फिर पाया जोग । नहिं तलमल तुटत भवरोग ॥ ३ ॥
कहे तुका में ताको दास । नहिं सिरभार चलावे पास ॥ ४ ॥
शब्दार्थ व टीपा.- चीज-सार्थक
अर्थ - लोकांनो, ज्यांनी आपल्या जन्माचे सार्थक केले, ते चांगले. कारण चांगले
अनेक योनींतून फिरत फिरत सारभूत असा नरदेह प्राप्त झाला आहे या ठिकाणी - १
होते. २ सर्वस्वाचा त्याग करून ज्याने तीर्थव्रते केली, पण देहादी संसाररूपी रोगाची तळमळ
तुकाराम महाराज म्हणतात, जो देह व देहासंबंधी माझे अशी भावना बाळगीत नाही त्याचा
११६४ लाल कमलि ओढे पेनाये । मोसु हरियें कंसे समाये ॥ १ ॥
कहे सखि तुम्हे करति सोर । हिरदा हरिका कठिन कठोर ॥ २ ॥