सार्थ तुकाराम गाथा (मराठी अभंग व भावार्थ)

४५० सार्थ तुकारामगाथा
१००२ धन्य ते संसारीं । दयावंत जे अंतरीं ॥ १ ॥
येथे उपकारासाठीं । आले घर ज्या वैकुंठीं ॥ २ ॥
लटके वचन । नाहीं देहीं उदासीन ॥ ३ ॥
मधुरा वाणी ओठीं । तुका म्हणे भाव पोटीं ॥ ४ ॥
शब्दार्थ व टीपा - अंतरीं-मनात, लटके-खोटे, ओठीं-ओठात, भाव-माया
अर्थ - जे अंत करणात दयावंत असतात, तेच या संसारात धन्यवान म्हणून गणले जातात १ खरे म्हणजे
या साधुसंतांचे घर वैकुंठातच असते पण ते इतरावर उपकार करण्यासाठीच या जगतात वावरत असतात २
यांना खोटे भाषण माहीत नसते हे स्वतःच्या देहाविषयी नेहमीच उदासीन झालेले असतात ३ तुकाराम महाराज
म्हणतात, यांच्या ओठात मधुर अशी वाणी असून पोटात पुष्कळच थोर माया असते ४
१००३ कुटल्याविण' नव्हे माडा । आळसे धोंडा पडतसे ॥ १ ॥
राग नको धरू मनीं । गाडगणी सांगतों ॥ २ ॥
तरटापुढें खरें नाचे । सुते काचे मुसळ ॥ ३ ॥
तुका म्हणे काठी सार । करी फार शहाणे ॥ ४ ॥
शब्दार्थ व टीपा - गाडगणी-गुह्य गोष्ट, तरटापुढे-चावकापुढे
अर्थ - कणीक चांगली कुटून घेतल्याखेरीज चांगला मांडा कधी तयार होत नाही या कामी आळस केला
तर मात्र पदरात धोंडा पडतो १ या आमच्या स्पष्टपणे सांगण्याचा राग तुम्ही मनात धारण करू नये आम्ही ही
एक गुह्य गोष्टच तुम्हास सांगितली आहे २ चाबकापुढे घोडा बरोबर नाचतो सुतानी मुसळही काचले जाते ३
तुकाराम महाराज म्हणतात, कुणाला शहाणे करायचे असेल तर, समजावून सांगायचे तर, हातामधील काठी हेच
प्रमुख साधन आहे ४
१००४ कळों येतें तरि का नव्हे । पडती गोवे भ्रमाचे ॥ १ ॥
जाणतांचि होतो घात । परिसा मत देवा हे ॥ २ ॥
आमिसासाठीं फासा मान । पाडी धनइच्छा ते ॥ ३ ॥
तुका म्हणे होणार खोटें । कर्म मोठें बळिवंत ॥ ४ ॥
शब्दार्थ व टीपा - गोवे-गुंते, परिसा-ऐका मत-मात, हकीकत, मान-गळा
अर्थ - खरी स्थिती काय आहे, हे समजत असूनही लोक भ्रमाच्या गुंत्यात का सापडतात ? १ देवा, खरे
काय आहे याची जाणीव असतानाही याचा घात कसा होतो हे ऐका २ आमिष पाहून मासा फासात अडकतो, त्या
प्रमाणे धनाच्या इच्छेने लोक त्यात गुरफटून जातात ३ तुकाराम महाराज म्हणतात, कर्म मोठे बलवान असते
त्यामुळे जर खोटे व्हायचे असेल तर होईलच ४
१००५ मोकळें मन रसाळ वाणी । याचि गुणीं संपन्न ॥ १ ॥
लक्ष्मी ते ऐसा नावे । भाग्यें ज्यावे तरि त्यानी ॥ २ ॥
नमन नम्रता अंगीं । मेघ रंगीं पालटे ॥ ३ ॥
तुका म्हणे त्याच्या नावे । घेता व्हावे संतोपी ॥ ४ ॥
शब्दार्थ व टीपा - ज्यावे-जगावे
अर्थ - ज्याची वाणी रसाळ असून मन मोकळे आहे, तोच सर्वगुणसंपन्न असतो १ त्यालाच लक्ष्मी प्रसन्न
आहे, असे समजावे त्यानेच भाग्यवंत होऊन जगावे २ त्याच्या अंगी नमन करण्याची वृत्ती व नम्रता, या दोन
१ कांडल्या कुटिल्या हावा माडा