सार्थ तुकाराम गाथा (मराठी अभंग व भावार्थ)

६' सार्थ तुकारामगाथा
कटीं पीतांबर कास मिरवली । दाखवीं वहिलीं ऐसी मूर्ती ॥ ३ ॥
गरुडपारावरी उभा राहिलासी । आठवे मानसीं तेंचि रूप ॥ ४ ॥
झुरोनि पांजरा होऊं पाहे आतां । येईं पंढरीनाथा भेटावया ॥ ५ ॥
तुका म्हणे माझी पुरवावी आस । विनंती उदास करूं नये ॥ ६ ॥
शब्दार्थ व टीपा :- कास-काचा, वहिली-सुंदर, गरुडपार-पंढरपूर येथील पाडुरंगाच्या मंदिरातील
सोळाखांबीमध्ये गरुडखांबाजवळची देवासमोरची जागा मानसीं-मनामध्ये, पांजरा-सापळा, अस्थिपंजर, आस-इच्छा,
उदास-व्यर्थ, दुर्लक्षित
अर्थ - हे हरी, हात कमरेवर आहेत, गळ्यात तुळशीच्या माळा आहेत असे तुमचे रूप माझ्या डोळ्यांना
दाखवा ना. १ दोन्ही पाय विटेवर स्थिर आहेत असे तुमचे रूप मला दाखवा ना. २ पीतांबराची सुंदर कास
शोभत आहे अशी तुमची सुंदर मूर्ती मला दाखवा ना. ३ विठ्ठला, तू गरुडपारावर उभा राहिला आहेस, हेच रूप
मला नेहमी आठवत असते. ४ पंढरीनाथा ! आता तू भेटायला ये ना. तुझी वाट पाहता पाहता मी झुरून चाललोय.
माझा देह म्हणजे नुसता हाडांचा सापळा राहिला आहे. ५ तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्या मनातील एवढी
इच्छा तुम्ही पुरवावी; माझ्या या विनंतीस व्यर्थ करू नका. तुम्ही उदास नका राहू. ६
विवरण:- या अभंगात अशी अशी मूर्ती हे हरी, तुम्ही दाखवा असे म्हणून तुकाराम महाराजांनी आपल्या
मनातील अधीरता दर्शविली आहे, 'गरुडपारावरी उभा राहिलासी' या रूपाची आठवण आपणास होते असे तुकोबांनी
म्हटले आहे विठ्ठलमंदिरातील सोळाखांबी मंडप प्रसिद्ध आहे या मंडपास सोळा खांब असून यातील दक्षिण व पूर्व
बाजूकडील दुसऱ्या ओळीतील एक खांब रुप्याच्या व सुवर्णाच्या पत्र्यांनी मढविलेला आहे यास गरुडखांब म्हणतात.
गरुड हे विष्णूचे, विठ्ठलाचे वाहन व भक्त, म्हणून या खांबास आलिंगन देऊन लोक विठ्ठलाच्या दर्शनास जातात येथील
जागेवरून विठ्ठलाचे मुखदर्शन पावले होते याच जागेस गरुडपार असेही म्हणतात पण या पारावर तू उभा राहिलास
व ते रूप मला आठवते असे बुवा म्हणतात याचा अर्थ काय ? पूर्वी देवाचे स्थान या ठिकाणी होते की काय ?
गरुडावरून देव आले ते प्रथम येथेच उभे राहिले असावेत इथेच त्यांना विटेवर उभे राहण्यास पुंडलिकाने सांगितले
असावे, मग पुढे केव्हातरी मंदिराची वाढ. जसजशी होत गेली तसतसे विठ्ठलाचे स्थान बदलले असावे
६ गरुडाचें वारिकें कासे पीतांबर । सांवळें मनोहर कें देखेन ॥ १ ॥
वरवया खरवंटा घनमेघ सांवळा । वैजयंतीमाळा गळां शोभे ॥ २ ॥
मुगुट माथां कोटि सूर्यांचा झळाळ । कौस्तुभ निर्मळ शोभे कंठीं ॥ ३ ॥
ओतिय श्रीमुल सुखाचें सकळ । वामांगीं वेल्हाळ रखुमादेवी ॥ ४ ॥
उद्धव अक्रूर उभे दोहोंकडे । वर्णिती पवाडे सनकादिक ॥ ५ ॥
तुका म्हणे नव्हे आणिकांसारिखा । तोचि माझा सखा पांडुरंग ॥ ६ ॥
शब्दार्थ व टीपा :- गरुड-विष्णूचे वाहन, वारिके-वाहन, वरवया-सुंदर, सुरूप, खरवंटा-चांगला, सुंदर,
घनमेघ-दाट मेघ, झळाळ-लखलखाट, वामांगीं-डाव्या बाजूस, वेल्हाळ-लडिवाळ, लाडकी, उद्धव-श्रीकृष्णाचा परम
मित्र, अक्रूर-श्रीकृष्णाचा मदतनीस, पवाडे-स्तुतिस्तोत्रे, सनकादिक-सनक, सनंदन, सनातन व सनत्कुमार हे
ब्रह्मदेवाने चार मानसपुत्र आणिकांसारिखा-इतर देवांसारखा, पांडुरंग-विठ्ठलाचे एक नाव
अर्थ - गरुड ज्याचे वाहन आहे व ज्याने पीतांबर नेसलेला आहे ते सावळे व मन हरण करणारे रूप मी
केव्हां बरे पाहीन ? १. अतिशय सुंदर असणारा, घनदाट मेघांप्रमाणे सावळा असणारा व ज्याच्या गळयांत
वैजयंतीमाळ आहे असा विठ्ठल शोभून दिसतो. २. याच्या डोक्यावर जो मुगुट आहे त्याचा लखलखाट कोटी
सूर्यापेक्षाही अधिक आहे आणि याच्या कंठामध्ये कौस्तुभ मणी शोभून दिसत आहे. ३. याचे सुंदर मुख सर्व सुखांचे