सांख्य दर्शन (सांख्य-प्रवचन सूत्र व हिन्दी व्याख्या सहित)

( ३ )
( १५ ) भूत ( महाभूत ) — ( १ ) आकाश ( २ ) वायु
( ३ ) तेज ( ४ ) जल ( ५ ) पृथिवी ।
( १६ ) अव्यक्त — ( १ ) मूल प्रकृति ( प्रकृति = प्रधान =
परमाव्यक्त ) ।
( १७ ) व्यक्त — ( १ ) महत्तत्व ( २ ) अहंकार ( ३ ) मन
( ४ ) चक्षुः ( ५ ) श्रोत्र ( ६ ) घ्राण ( ७ ) रसन
( ८ ) त्वक् ( ६ ) वाक् ( १० ) पाणि ( ११ )
पाद ( १२ ) पायु ( १३ ) उपस्थ ( १४ ) शब्द
( १५ ) स्पर्श ( १६ ) रूप ( १७ ) रस ( १८ )
गन्ध ( १९ ) आकाश ( २० ) वायु ( २१ ) तेज
( २२ ) जल ( २३ ) पृथिवी ।
( १८ ) प्रमाण — ( १ ) प्रत्यक्ष ( २ ) अनुमान ( ३ ) शब्द ।
( १९ ) गुण — ( १ ) सत्व ( २ ) रजः ( ३ ) तमः ।
( २० ) गुणों के स्वरूप — ( १ ) सत्व सुखरूप, ( २ ) रज
दुःख रूप, ( ३ ) तम मोहरूप ।
( २१ ) गुणों के प्रयोजन — ( १ ) सत्व का प्रकाश करना
( २ ) रज का प्रवृत्ति ( ३ ) तम का नियमन
करना या रोकना ।
( २२ ) केवल-अविकृति — ( १ ) प्रकृति ।
( २३ ) केवल-विकृति — ( १ ) मन ( २ ) चक्षु ( ३ )
श्रोत्र ( ४ ) घ्राण ( ५ ) रसन ( ६ ) त्वक् ( ७ )
वाक् ( ८ ) पाणि ( ६ ) पाद ( १० ) पायु ( ११ )
उपस्थ ( १२ ) आकाश ( १३ ) वायु ( १४ ) तेज
( १५ ) जल ( १६ ) पृथिवी ।