सङ्गीतरत्नाकर: प्रथम भाग (शार्ङ्गदेव - स्वरगताध्याय सविस्तार व्याख्या व अनुवाद सहित)

100 Treatment of Svara
सुषुम्णां परितो नाड्यः कन्दादाब्रह्मरन्ध्रतः ।
कन्दीकृत्य स्थिताः कन्दं शाखाभिस्तन्वते तनुम् ॥१५०॥
ताश्च भूरितरास्तासु मुख्याः प्रोक्ताश्चतुर्दश ।
सुषुम्नेडा पिङ्गला च कुहूरथ सरस्वती ॥१५१॥
गान्धारी हस्तिजिह्वा च वारुणी च यशस्विनी ।
विश्वोदरा शङ्खिनी च ततः पूषा पयस्विनी ॥१५२॥
अलम्बुसेति तत्राद्यास्तिस्रो मुख्यतमा मताः ।
सुषुम्णा तिसृषु श्रेष्ठा वैष्णवी मुक्तिमार्गगा ॥१५३॥
कन्दमध्ये स्थिता तस्या इडा सव्ये ऽथ दक्षिणे ।
पिङ्गलेडापिङ्गलयोश्चरतश्चन्द्रभास्करौ ॥१५४॥
क्रमात्कालगतेर्हेतू सुषुम्णा कालशोषिणी ।
सरस्वती कुहूश्चास्ते सुषुम्णायास्तु पार्श्वयोः ॥१५५॥
इडायाः पृष्ठपूर्वस्थे गान्धारीहस्तिजिह्विके ।
क्रमात्पूषायशस्विन्यौ पिङ्गलापृष्ठपूर्वयोः ॥१५६॥
विश्वोदरा मध्यदेशे स्यात्कुहूहस्तिजिह्वयोः ।
मध्ये कुहूयशस्विन्योर्वारुणी संस्थिता मता ॥१५७॥
पूषासरस्वतीमध्यमधिशेते पयस्विनी ।
गान्धारिकासरस्वत्योर्मध्ये वसति शङ्खिनी ॥१५८॥
अलम्बुसा कन्दमध्ये,
तत्रेडापिङ्गले क्रमात् ।
सव्यदक्षिणनासान्तं कुहूरामेहनं पुरः ॥१५९॥
सरस्वत्यूर्ध्वमाजिह्वं गान्धार्याः पृष्ठतः स्थिता ।
आवामनेत्रमासव्यपादाङ्गुष्ठं तु संस्थिता ॥१६०॥
हस्तिजिह्वा सव्यगा तु वारुण्यथ यशस्विनी ।
आ ऽङ्गुष्ठाद्दक्षिणाङ्घ्रिस्था देहे विश्वोदरा ऽखिले ॥१६१॥
Section 2 : The Genesis of the ...
शङ्खिनी सव्यकर्णान्तं पूषा त्वायाम्यनेत्रतः ।
पयस्विनी तु वितता दक्षिणश्रवणावधि ॥१६२॥
अलम्बुसा पायुमूलमवष्टभ्य व्यवस्थिता ।
From the life-centre⁶ to the cerebral aperture⁷ the
nāḍī-s⁸, surrounding the suṣumṇā⁹ and enmeshing the life-
centre by their network, enlarge the body by developing
their branches. (150)
These nāḍī-s are in a large number; but fourteen out
of them are important, viz., suṣumṇā, piṅgalā, iḍā, kuhū,
sarasvatī, gāndhārī, hastijihvā, vāruṇī, yaśasvinī, viśvodarā, śaṅkhinī,
pūṣā, payasvinī and alambusā. The first three¹⁰ of these again
are considered to be most significant. (151-153b)
From verse No. 151 to 159(a) the relative position of nāḍī-s is
described.
also have an allegorical significance. The self-consciousness
of the individual attains various levels of psychological being,
which in ordinary people are never held steadily and there-
fore give rise to various emotions and sentiments in their
behaviour Through the practice of kuṇḍalinī-yoga the mind
is trained to concentrate on a partciular psychophysical centre
and thereby master a particular level of consciousness. But
this again is a very delicate practice, which can be well
compared with tight rope dancing, requiring a perfect balance
between the opposites.
6. The life-centre is the life-source spoken of in verse No. 147
ante. It is the same as brahma granthi.
7. That is the brahma randhra.
8. Nāḍī-s, as already explained, are the tubular vessels. The
whole body is a network of the nāḍī-s. But the nāḍī-s spoken
of in this context have a special significance in the science of
yoga.
9. Suṣumṇā is the name given to the central-most nāḍī that
proceeds from the end of the spinal column and opens into
the cerebral aperture The dormant creative energy, when
awakened in the foundational cycle, rises up along this nāḍī.
10. The first three are suṣumṇā, piṅgalā and iḍā. Piṅgalā is to
the right and iḍā to the left of suṣumṇā. Prāṇa generally
flows through these two.