सङ्गीतरत्नाकर: प्रथम भाग (शार्ङ्गदेव - स्वरगताध्याय सविस्तार व्याख्या व अनुवाद सहित)

Left Page

38 Treatment of Svara
ग. पिण्डोत्पत्तावायुर्वेदानुसारि निरूपणम्
(i) गर्भस्य वृद्धिक्रमः
द्रवत्वं प्रथमे मासि कललाख्यं प्रजायते ।
द्वितीये तु घनः पिण्डः पेशीषढ्नमर्बुदम् ॥२३॥
पुंस्त्रीनपुंसकानां स्युः प्रागवस्थाः क्रमादिमाः ।
तृतीये त्वङ्कुराः पञ्च कराङ्घ्रिशिरसो मताः ॥२४॥
woman in her proper course¹⁰, on entering the uterus, if¹¹
pure, unites with ovum: and then, being¹² impelled by the
accumulated residual action of the individual, it begins to
develop into the foetus. (19-22).
C. Genesis : The physiological viewpoint
(i) The development of the embryo : 23-41
In the first month a gelatinous substance (called kalala)
comes into being; in the second a hardened mass in the form
Now, the author goes on to describe the various stages through which
the embryo develops during the entire period of pregnancy and connect-
ed matters. From a comparative study of the monumental works of
Indian medicine and surgery by Caraka and Suśruta, it appears that our
10. Literally, śuddhārtava means pure menstrual discharge. This
refers to the suitable period of the monthly course, i. e., the
particular days after the menses, considered as opportune for
the union of the sperm and the ovum. But, more than that,
the śuddhārtava of the text refers to the ideal physical fitness
of a woman for conceiving a child. The test for the required
purity of the blood of the menstrual flow as quoted by 'K' is
that it should be of the colour, as red as the solution of lac or
its spots on cloth should be capable of being washed clean.
The word ārtava technically means the catamenial fluid.
11. The semen should also be of a certain standard. As, 'K'
quotes, semen to be fit for procreating should be strong,
heavy, viscous, sweet and profuse.
12. According to the Hindu view of life, fertilisation of a sperm
and an ovum is not a mechanical process, but the soul destin-
ed to be embodied in the foetus is the intelligent force guided
by its residual action (Karma), without which no conception
can materialise.

---

Right Page

Section 2 : The Genesis of the Human Embodiment 39
अङ्गप्रत्यङ्गभागाश्च सूक्ष्माः स्युर्युगपत्तदा ।
विहाय श्मश्रुदन्तादीञ्जन्मानन्तरसंभवान् ॥२५॥
एषा प्रकृतिरन्या तु विकृतिः संमता सताम् ।
चतुर्थे व्यक्ता तेषां भावानामपि जायते ॥२६॥
पुंसां शौर्यादयो भावा भीरुत्वाद्यास्तु योषिताम् ।
नपुंसकानां संकीर्णा भवन्तीति प्रचक्षते ॥२७॥
मातृजं चास्य हृदयं विषयानभिकाङ्क्षति ।
अतो मातुर्मनोऽभीष्टं कुर्याद्गर्भसमृद्धये ॥२८॥
तां च द्विहृदयां नारीमाहुर्दौहृदिनीं बुधाः ।
अदानाद्दोहदानां स्युर्गर्भस्य व्यङ्गताऽऽतयः ॥२९॥
मातुर्यद्विषयालाभास्तदार्तो जायते सुतः ।
गर्भः स्यादर्थवान्भोगी दोहदाद्राजदर्शने ॥३०॥
अलङ्कारेषु ललितो धर्मिष्ठस्तापसाश्रमे ।
देवतादर्शने भक्तो हिंस्रो भुजगदर्शने ॥३१॥
गोधाऽशने तु निद्रालुर्बली गोमांसभक्षणे ।
माहिषे शुकरक्ताक्षं लोमशं सूयते सुतम् ॥३२॥
प्रबुद्धं पञ्चमे चित्तं मांसशोणितपुष्टता ।
षष्ठे ऽस्थिस्नायुनखरकेशरोमविविक्तता ॥३३॥
बलवणौ चोपचितौ सप्तमे त्वङ्गपूर्णता ।
पाल्यन्तरितहस्ताभ्यां श्रोत्ररन्ध्रे विधाय सः ॥३४॥
उद्विग्नो गर्भवासादास्ते गर्भाशयान्वितः ।
स्मरन्पूर्वानुभूताः स नानाजातीश्च यातनाः ॥३५॥
मोक्षोपायमभिध्यायन्वर्तते ऽभ्यासतत्परः ।
अष्टमे त्वक्स्मृती स्यातामोजश्चेतच्च हृद्द्रवम् ॥३६॥
शुद्धमापीतरक्तं च निमित्तं जीविते मतम् ।
पुनरम्बां पुनर्गर्भं चञ्चलं तत्प्रधावति ॥३७॥