साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

‘त्रिवर्गसाधनं नाट्यम्’ इति च । विष्णुपुराणेऽपि—
‘काव्यालापाश्च ये केचिद्गीतकान्यखिलानि च ।
शब्दमूर्तिधरस्यैते विष्णोरंशा महात्मनः ॥’ इति । [१] [२]
तेने हेतुना तस्य काव्यस्य स्वरूपं निरूप्यते । एतेनाभिधेयं च प्रदर्शि-
तम् । तत्किस्वरूपं तावत्काव्यमित्यपेक्षायां कश्चिदाह—‘तददोषौ शब्दार्थौ
कृतिज्ञप्त्यन्यतरजनक संस्कारविशेष ॥ त्रिवर्गो धर्मार्थकामा । नाट्यमभिनय
प्रधानं नाटकादि ॥ काव्यालापा इति । रसव्यञ्जकाः शब्दार्था इत्यर्थ ॥ कारि-
कास्थं ‘तेन–’ इत्यादि व्याख्यायते—तेनेत्यादि । एतेन ‘चतुर्वर्गफलप्राप्ति-
इत्यादिश्लोकेन । अभिधेयं चेति । चकारेण प्रयोजनसम्बन्धयोर्लाभ । सम्बन्ध-
श्चात्र प्रयोजनाभिधेययो कार्यकारणभावरूप ॥ कश्चिदिति । काव्यप्रकाशकृत
कारिकाकार इत्यर्थः । तदिति । काव्यमित्यर्थ । शब्दार्थाविति । विनिगमन
विरहेण उपस्थापकत्वसंबन्धेनार्थविशिष्ट शब्द । उपस्थाप्यत्वसंबन्धेन शब्दविशि-
ष्टार्थः काव्यमित्यर्थ । अत्र शब्दार्थयोर्विशेषणविशेष्यभावे व्यञ्जकत्वाव्यञ्जकत्वाभ्या
वैचित्र्यविशेषरूपालंकारप्रयोजकत्वाप्रयोजकत्वाभ्या प्रधानाप्रधानभावो नियामक
न च यत्रोभयोर्व्यञ्जकत्व वैचित्र्यविशेषाधायकत्वं वा तत्र का गतिरिति वाच्यम्
बाहुल्येन व्यञ्जकत्वेन चमत्कारातिशायाधायकत्वेन वा तत्र व्यवहारोपपत्ते । न
तथापि यत्र व्यञ्जकयोर्वैचित्र्यविशेषप्रयोजकयोर्वा तुल्यत्व तत्र व्यवहारानुपपत्ति
१. स्वरूपमिति । वस्तुनो मत्रस्येव काव्यस्य तद्विदा व्यवहारमन्तरेण किम
निर्दिष्ट लक्ष्मा नास्ति । तत. सुन्दोपसुन्दन्यायेन सर्वाणि लक्षणानि खण्डितानि भवन्ति
ग्रन्थकारैरपि महत्या आरभट्या यल्लक्षण स्थिरीकृत तदपि लक्ष्यासंग्राहकत्वेन परै
खण्डितमेव । तदेतद् यथावसर निरीक्षणीयम् । एव यदधिकलक्ष्यसग्राहकं तदे
लक्षणं व्यवहार्यम् । नादृश शब्दार्थात्रेव । उक्त चाचार्यरुद्रेतेन ‘ननु शब्दार्था काव्य-
मित्यादि । नत्र शब्दार्थयो. परिष्कारका गुणाल्कारादयो द्रष्टव्याः । एतदादि पय
लोच्यैव ‘ध्वनिर्न काव्यमाहुस्तच्छाब्दार्था वगाहने स्पष्टम् । तावपि लक्ष्याभिमतौ
व्यङ्ग्य साममद्भावः ॥’ इति निबडन् । इह आत्मत्वव्यपदेशोऽर्थभागस्यैव वास्तविक
सारभूतत्वात् । अन्यत्थ तु औपचारिक इत्यपि बोद्धव्यम् ॥
२ काव्यप्रकाशेति । वृत्तिकार एव कारिकाकारः । तथाहि—‘माला तु पूर्ववत्’
इति काव्यप्रकाशगतेन ‘पूर्ववत्’ इति कथनेन वृत्तिकारकारिकाकारयोरेकत्व एव
वृत्तिप्रदर्शितायामालोपमायाः ‘पूर्ववत्’ इति दृष्टान्तयोरुपन्यासः सगच्छते । ‘मालोपमा
० रचितोपमा तु ना दृष्टान्तीकृतेति वृत्तिकृत्कारिकाहतोरेक्य मयमेव राग-
० मचिन्त ॥’ इति सुशामान् भीमसेनदीक्षिता अपि वदन्ति ॥
क.च., 'इति' इति षड्पुस्तके नास्ति । २ 'तेन-' इत्यादि 'पुन क्वापि, इति'
३. ग-पुस्तके नास्ति । ३ 'स्वरूप' ग-पुस्तके नास्ति । ४ 'आह' क.ख.घ-पुस्तकेषु
'अथ शब्दार्थौ - ' इति । ५ 'विश्वेश्वरानन्द' इत्यत्र घट पुस्तकान्तरे नास्ति.

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है। यह एक रिक्त पृष्ठ (Blank Page) है, जिस पर केवल कुछ मुद्रण/स्कैनिंग के सूक्ष्म चिह्न (artifacts) दिखाई दे रहे हैं।

६ साहित्यदर्पणे
'त्रिवर्गसाधनं नाट्यम्' इति च। विष्णुपुराणेऽपि-
'काव्यालापाश्च ये केचिद्गीतकान्यखिलानि च।
शब्दमूर्तिधरस्यैते विष्णोरंशा महात्मनः॥' इति।
तेने हेतुना तस्य काव्यस्य स्वरूपं निरूप्यते। एतेनाभिधेयं च प्रदर्शितम्।
तत्किंस्वरूपं तावत्काव्यमित्यपेक्षायां कश्चिदाह- 'तद्दोषौ शब्दार्थौ'
श्रुतिशून्यन्यतरजनक- संस्कारविशेष ॥ त्रिवर्गो धर्मार्थकामाः। नाट्यमभिनय-
प्रधानं नाटकादि॥ काव्यालापा इति। गद्यात्मकाः शब्दादी इत्यर्थे॥ कवि-
कास्थं 'तेन-' इत्यादि व्याख्यायते-तेनेत्यादि। एतेन 'चतुर्वर्गफलप्राप्ति-'
इत्यादिश्लोकेन। अभिधेयं चेति। चकारेण प्रयोजनसम्बन्धयोर्लाभः। सम्ब-
न्धश्चात्र प्रयोजनाभिधेययो कार्यकारणभावरूपः ॥ कश्चिदिति। काव्यप्रकाशस्य
कारिकाकार इत्यर्थः। तदिति। काव्यमित्यर्थः। शब्दार्थाविति। विनिगमना-
विरहेण उपस्थापकत्वसम्बन्धेनान्वितशिष्ट शब्दः। उपस्थाप्यतासम्बन्धेन शब्दविशिष्ट-
श्चार्थः काव्यमित्यर्थः। अत्र शब्दार्थयोर्विशेषणविशेष्यभावे व्यञ्जकतावच्छेदकतान्या-
वैचित्र्यविशेषरूपालंकारप्रयोजकत्वाप्रयोजकत्वाभ्यां प्रधानाप्रधानभावो नियामकः।
न च यत्रोभयोर्व्यञ्जकत्वं वैचित्र्यविशेषाधायकत्वं वा तत्र का गतिरिति वाच्यम्।
बाहुल्येन व्यञ्जकत्वेन चमत्कारातशयाधायकत्वेन वा तत्र व्यवहारोपपत्तेः। न च
तथापि यत्र व्यञ्जकयोर्वैचित्र्यविशेषप्रयोजकयोर्वा तुल्यत्वं तत्र व्यवहारानुपपत्ति-

1. स्वरूपमिति। वस्तुतो मन्येव काव्यस्य तादृशो व्यवहारमन्तरेण किमपि
   निर्दुष्टं लक्षणं नास्ति। ततः सुन्दोपसुन्दन्यायेन सर्वाणि लक्षणानि खण्डितानि भवन्ति।
   ग्रन्थकारैरपि महत्या आरभट्या यल्लक्षणं स्थिरीकृतं तदपि लक्ष्यासङ्ग्राहकत्वेन परैः
   खण्डितमेव। तदेतद् यथावसरं निरीक्षणीयम्। एवं यदधिकलक्ष्यसङ्ग्राहकं तदेव
   लक्षणं व्यवहार्थम्। तादृक् शब्दार्थावेव। उक्तं चाचार्यरुद्रेन 'ननु शब्दोथ काव्य-'
   इत्यादि। तत्र शब्दार्थयोः परिष्कारका गुणाकारादयो द्रष्टव्याः। एतददि पर्या-
   लोच्यैव 'कविकर्म काव्यमाहुस्तच्छाब्दार्थौ वगाहते स्पष्टम्। तावपि लक्ष्याभिमतानि-
   त्युक्तं शास्त्रसद्भावः॥' इति निबन्धृन्। इह आत्मत्वव्यपदेशोऽर्थभागस्यैव वास्तविकः,
   सारभूतत्वात्। अन्यस्य तु औपचारिक इत्यपि बोध्यम्॥
2. काव्यप्रकाशेति। वृत्तिकार एव कारिकाकारः। तथाहि- 'माला तु पूर्ववत्'
   इति काव्यप्रकाशकारिकायां 'पूर्ववत्' इति कथनेन वृत्तिकारकारिकारयोरेकत्व एव
   वृत्तिमात्रप्रदर्शितमालोपमायाः 'पूर्ववत्' इति दृष्टान्ततोपन्यासः संगच्छते। 'मालोपमा
   तु लक्षिता कारिकायां तु सा दृष्टान्तीकृतेति वृत्तिकृत्कारिकारूतोरेक्यं स्वयमेव राजा-
   नकैः सूचितम्॥' इति सुधासागरे भीमसेनदीक्षिता अपि वदन्ति॥
   क. स, 'अपि' इति घ पुस्तके नास्ति २ 'तेन-' इत्यादि 'पुनः कापि, इति'
   ऽतो ग पुस्तके नास्ति ३ 'तावत्' ग पुस्तके नास्ति ४ 'आह' क ख घ-पुस्तकेषु
   ५ 'अत्र शब्दार्थयो-' इत्यादि 'विशेष्यत्वोपगमात्' इत्यन्तः पाठः पुस्तकान्तरे नास्ति
   1

प्रस्तुत चित्र में कोई पाठ्य सामग्री (टेक्स्ट) उपलब्ध नहीं है (यह एक रिक्त पृष्ठ है)। कृपया सही या स्पष्ट चित्र संलग्न करें।

२८ साहित्यदर्पणे
आसत्तिर्बुद्धयविच्छेदः । बुद्धिविच्छेदेऽपि वाक्यत्वे इदानीमुच्चारितस्य
देवदत्तशब्दस्य दिनान्तरोच्चारितेन गच्छतीति पदेन संगतिः स्यात् ।
अत्राकाङ्क्षायोग्यतयोरात्मार्थधर्मत्वेऽपि पदोच्चयधर्मत्वमुपचारात् ।
वाक्योच्चयो महावाक्यम्—
योग्यताकाङ्क्षासत्तियुक्त इत्येव ।
'विमलं जलं, नद्या कच्छे महिषश्चरति' इत्यत्र नद्या इति पदार्थोपस्थितेर्जलमिति
पदार्थेनान्वयबोधे सति सिद्धे 'इच्छाविरहात्' इति न्यायेन 'कच्छे' इत्यनेन श्रोतूरन्व-
यबोधे इच्छाविरहः । यदि पुनरुभयान्वयेच्छया प्रयुज्यते तदा 'नद्या' इत्यस्य काकाक्षि-
गोलकन्यायादनुषङ्गाद्वा 'कच्छे' इत्यनेन सबन्धाद्गृहीतवक्तृतातपर्यस्य श्रोतुरुभयान्वय-
बोधेच्छा संभवतीति ध्येयम् । आसत्तिमाह—आसत्तिरिति । बुद्धे पदार्थोपस्थि-
तेरविच्छेदोऽव्यवधानम् । अव्यवहितपदार्थोपस्थितिरिति तात्पर्यार्थः । व्यवधानं च का-
लबाहुल्येन प्रकृतानुपयोगिपदार्थोपस्थित्या च संभवति । तत्राद्यमाह—बुद्धीति ।
वाक्यत्वे वाक्यत्वस्वीकारे । दिनान्तरेत्यत्यन्तव्यवदर्शनार्थम् । प्रहरादिव्यवधा
नेनाप्यनासन्नत्वं बोध्यम् । संगतिर्वाक्यव्यवहारोपयोगिमेलकः । द्वितीये यथा—
‘गिरिर्भुक्तमग्निमान्देवदत्तेन’ इत्यत्र गिरिर्मान्, भुक्तं देवदत्तेनेति वाक्यार्थबोध
द्वयं प्रकृतम् । तत्र प्रथमानुयोगिन्या भुक्तमिति पदार्थोपस्थित्या, द्वितीयानुयोगिन्या
अग्निमानिति पदार्थोपस्थित्या व्यवधानम् । प्रकृतोपयोगिपदार्थोपस्थित्या व्यवधाने
त्वासत्तिरस्त्येव । तेन ‘अश्वेन ग्रामं गच्छति’ इत्यादौ ग्रामपदार्थोपस्थितिव्यवधानेऽपि
अश्वपदस्य गच्छतीत्यनेनासत्तिर्व्याहतैव । स्वार्थबोधसमाप्तत्वमपि पदोच्चयविशेषणं
बोध्यम् । तेन ‘शून्यं वासगृहं–’ इत्यादिभागस्य न वाक्यत्वम् । योग्यताकाङ्क्षयो पदो-
च्चयधर्मत्वमुपपादयति—आकाङ्क्षति । आकाङ्क्षाया इच्छारूपत्वाद्विपरीतबुद्ध्यभाव-
रूपयोग्यतायाश्चात्मनिष्ठत्वान्वयबोधहेतुत्वादात्मवृत्तित्वमेव । उपचारात्स्वजन्यज-
नकत्वरूपपरम्परासंबन्धात् । एकपदार्थायापरपदार्थसद्भावरूपयोग्यतायास्तु पदार्थध-
र्मत्वेऽपि स्वाश्रयोपस्थापकत्वसंबन्धेन पदोच्चयधर्मत्वमेवावगन्तव्यम् । निरुक्तासत्तेर-
प्यात्मधर्मत्वात् तत्राप्यैषैव रीतिरनुसर्तव्या । यदि पुन समभिव्याहारविशेष आकाङ्क्षा,
अव्यवधानोच्चरितत्वमासत्ति , तदानयो साक्षादेव पदोच्चयधर्मत्वमित्यास्ता विस्तार ।
महावाक्यमाह—वाक्योच्चय इति । योग्यताद्यभावे महावाक्यत्वस्वीकारे ‘चक्षुषा

1. उपेने । उपचारो लक्षणा । तात्पर्यानुपपत्तिश्चोपचारे बीजम् ॥
   १ 'चैत्र' ग. २ 'पद्म्य' रा. ३. 'उच्चरितेन' घ. ४ 'तत्र' क. ५ 'योग्यता-' इति
   ६ ग पुस्तके नास्ति, घ पुस्तके तु 'वाक्योच्चय -' इत्यस्य प्राग्दृश्यते ६ अव्यवहितपदार्थो
   पस्थितिरिति तात्पर्य र्थ' इति पुस्तकान्तरे नास्ति ७ 'प्रकृतोप- इत्यादिः -'अव्याहतैव' इत्यन्तं
   पुस्तकान्तरे न दृश्यते ८ 'तामवृत्तित्वमेव । एकपदार्थेऽपरपदार्थमद्भावरूपयोग्यताया
   ंतु स्वोपस्थापकत्वसंबन्धेन पदोच्चयधर्मत्वमेवावगन्तव्यम् ।'
   इत्युपलभ्यते पाठभेद पुस्तकान्तरे ।

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है (यह पृष्ठ रिक्त/Blank है)।

३२ साहित्यदर्पणे
प्रथमं प्रतिपद्यते, अनन्तरं च 'गां बधान' 'अश्वमानय' इत्यादावावापो-
द्वापाभ्यां गोशब्दस्य 'सास्नादिमानर्थः' आनयनपदस्य च 'आहरणमर्थः'
इति संकेतमवधारयति । क्वचिच्च प्रसिद्धपदसन्निहारात्, यथा—
'इह प्रफुल्लकमलोदरे मधूनि मधुकरः पिबति' इत्यत्र । क्वचिदाप्तोप-
न चेष्टया गामानयने गोचरं ज्ञानमनुमिनोति, तद्गोचरप्रवृत्तिं प्रति तद्गोचरज्ञानस्य
हेतुत्वात्, तत्रान्यत्र ज्ञानस्य को हेतुरित्याकाङ्क्षायामुपस्थितत्वात् 'गामानय' इति
शब्देन गामानयने हेतुतां कल्पयतीति भावः । अश्वमानयेत्यादाविति ।
ऽर्थे इति शेषः । आवापोद्वापाभ्यामिति । आवापोद्वापाभ्यामन्वयव्यतिरे-
काभ्यां 'गां बधान' इत्यत्र गोपद्गते सास्नादिमत्पदार्थबोधः । आनयनपदव्यति-
रेकेणानयनपदार्थस्याभावः । 'अश्वमानय' इत्यत्र गोपद्व्यतिरेकेण सास्नादिमद-
र्थस्याभावः । आनयनपद्मत्त्वे आहरणपदार्थबोध, इत्येवंरूपान्वयव्यतिरेकौ ।
संकेतग्रहमवगमयितुम् । सा चातिरेकितया न तस्माच्छब्दादयमर्थो बोद्धव्य इती-
श्वरेच्छा । ईश्वर पदतया पामरादीनामपि शाब्दबोधोदयादतिप्रसङ्गाच्च । अत एवा-
धुनितानां चैत्रादिपदानापि संकेतं सुगच्छन्ते । न चाशौचव्यपगमे पित्रा
कल्पितमिति गामानयनं चैत्रादिपदानामीश्वरसंकेतितवमिति वाच्यम् । तत्र
शाब्दबोधाभावेन वाटभित्त्यादिसंकेतितवित्थादिपदानां संकेतासङ्गतिप्रसङ्गात् । त-
दयं पदार्थविशिष्टानां शब्दानां कल्पने 'अयं घटपदमित्येय' इत्यादिप्रती-
तिर्न स्यादित्याक्षेपः । क्वचिदिति । प्रसिद्धस्य गृहीतसंकेतस्य पदस्य गम-
नार्थस्य सन्निधानात् । ननु तेषामित्यादिग्रन्थे । प्रेक्षावद्भिः प्रायेण योग्यपदा-
र्थानामेव संसर्गे प्रयुज्यत इत्यादिवचनतः प्रसिद्धपदार्थान्वययोग्यपदार्थे
ऽपि संकेतं निश्चिनोति भावः । एवं च संशयस्य योग्यतासत्त्वेऽपि वक्तृत्त्वानुपपत्ति-
र्न स्यादित्यन्यथाभावं न सांशय्यः । संकेतववारयतीत्यनुपदः । एवम-
ग्रेऽपि । प्रफुल्लेति । प्रफुल्लत्वे । 'इह प्रफुल्ले मधूदरे मधु पिबति' इति पदा-
नामन्वययोग्यार्थज्ञानेन मधुकरपदस्य भ्रमर एव शक्तिग्रहः । मक्षिकादौ
प्यन्वययोग्येऽपि प्रफुल्लकमलोदरोद्भवमकरन्दवति शक्तिग्रहः । भ्रमरसन्नि-
धानेनैव मक्षिका मधु पिबतीति इत्यत्र शब्देन भ्रमरपदससन्निधानन्मधुकरपदस्य
शक्तिग्रहो दृश्यते । उत्तरोत्तरस्य प्रमाणेऽवचनात् । एतत्पदसामर्थ्यात् । क्वचि-
दाप्तोपदेशादिति ग्रन्थकृताऽप्युक्त्या । तदुक्तम्—'शक्तिग्रहं व्याकरणोपमान-
कोशाप्तवाक्याद् व्यवहारतश्च । वाक्यस्य शेषाद्विवृतेर्वदन्ति प्रसिद्धपदस्य
सान्निध्यात्' इति । तत्र व्यवहारत इति प्रथममुपपादितम् । कोशोप-
मानाभ्यां व्यवहारत एव शक्तिग्रहे द्वितीयादिप्रवृत्तिः सामाधानम् । प्रसिद्धपद-
सन्निधानादाप्तोपदेशाच्च प्रथमतोऽपि शक्तिग्रहो जायते । आप्तोपदेशेन यथा
'पिको मधुरं कूजति' अत्र कोकिल इति बोधनात् । व्याकरणेन

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ या श्लोक/सूत्र उपलब्ध नहीं है (पृष्ठ रिक्त है)।

३२ काव्यप्रकाशे
जातीत्यादिरूपेण गौश्चतुर्विधा । गौः स्वरूपेण...
भिन्नोऽपि, गवान्तरेण नाभिन्नो नापि भिन्नः । द्वित्वापत्तेः स्वरूपेण
भिन्नाचेत् = जात्यिति । गौरन्तः प्रवेशाद् गौरिति ज्ञेयः । यत्तु
गोत्वं स्वरूपेण न व्यक्तिव्यतिरिक्तं गौरित्यवगतेः । विशेषा-
न्तरापेक्षत्वाद्देशाद्यपेक्षत्वाद्वा भेदे हेतुः । द्वित्वादिसङ्ख्यापत्तेश्चेति
प्रदीपे स्पष्टम् उक्तम् । तन्न । न हि गौरित्यत्र गोत्वापेक्षया भेदे हेतुत्वं
प्रवृत्तेर्हेतुत्वं वा । न च देशभेदाद्गोत्वाद्व्यक्तेर्भेदः, देशान्तरेऽपि गोत्वा-
वच्छिन्नोपलम्भात् । तथोक्तं प्रागेव । नाभिनिर्वृत्त्यादेः पूर्वमपि तत्त्वं
प्रवृत्तिकालपर्यन्तं यदनियतं तत्प्रत्यक्षविषयः स्यात् ? स्वरूपेण नाभि-
र्नो नापि भिन्नोऽपि । द्वित्वापत्तेरित्युक्तम् । न च गोत्वमेव व्यक्तिव्यतिरेकेण
न प्रतिभातीति वाच्यम् । तथा सति गवादिष्वप्येवमस्तु । न ह्यन्यः कश्चिद् गौरिति
प्रत्येति । कश्चित्तु प्रकृते अवधारणार्थः ... भिन्नोऽपि न भिन्न इति । न च तत्प्रतीत्यर्थम्
इत्यर्थः । सर्वोपादानां कौटस्थ्यं प्राप्यते 'तत्तद्भेदेन च भिन्नत्वमुक्तितोऽप्यन्यथा' इति
नाङ्गीकृतः । तदुक्तं वाक्यपदीये — 'गोः स्वरूपेण न गौर्नाप्यगौः, गोत्वाभिसम्बन्धात्तु
गौः' इति । तथाहि — गौः स्वरूपेण गवादिभिरन्यथा स्वरूपेण नाभिन्नो नापि
प्रपञ्चोप्यर्थे इति व्याख्यातम् । 'शब्दार्थरूपं सामान्यमुभयोरपि यत्प्रवृत्तिकारणं गौः'
न निष्पन्नमभिधीयते । नाप्यसौ... नापि चाभिन्नः स जात्यन्तराद् यथा गौरश्वादिति । एवं
मपि दुग्धदधि शुक्लश्यामनया बालगोवृद्धानां बाल्ययौवनवार्धक्येन विभिन्नमप्यात्म-
स्यात् । तस्मात्प्रातिस्विकैर्गुणैर्योगान्नापि चाभिन्नो वा व्यवहाराय नापि भिन्नः ।
'अधोः' इत्यत्र 'पोरित्यादिकं' शास्त्रादृते सोऽन्यथा 'न हि गोः शुक्लः' इति रीति-
भावान् । गोत्वाभिसम्बन्धाद्दो वस्तुना स्वातन्त्र्योपाधिशब्दितमिति । एवं च स्वाभेदेना-
ध्यारस्य गोपिण्डे गोत्वम् अस्त्याध्यासेन ज्ञातो भावः । एवं च नित्यमेकमनेकानुगतं
सामान्यं जातिरिति तल्लक्षणो बोध्यम् । गुणं ब्रूतेऽपि शुक्लादिपदप्रतिपाद्यम् । डत्थ-
दिना हि लब्धसत्ताकं गवादिकं वस्तु व्यावर्तयन् शाब्दान्वयेन। ततश्च तद्रूप-
त्स्य द्रव्यस्य गुणेन पश्चाद् योग इति । एवं चोत्पन्नम् द्रव्यम् क्षणमेकं निर्गुणं स्यात् ।
जातियुक्तस्यैव द्रव्यस्योत्पत्तिः । 'जन्मना जायते शूद्रः' इत्युक्तेः । गुणजातिगुणयोर्भेदो-
भेद इति बहवः । प्रदीपकृतस्तु — 'यद्यपि शुक्लादीनां स्वाश्रयोपगमे गोत्वादिना समना-
त्समैव संबन्धित्वम्, तथापि तस्य सम्बन्धः कदाचिदपैत्यपि, न तु गोत्वादेरिति विशेषः'
इत्याहुः । कदाचित्पाकाद्यवस्थायाम् । नादिपदेन रचनाद्यवस्थाया घटणम्। पाकेन रूप-
नेन च वर्णान्तरसंपादन इति तदर्थः । एवञ्च 'सत्त्वे निविशतेऽपैति पृथग्जातिषु दृश्यते ।
आधेयश्चाक्रियाजश्च सोऽसत्त्वप्रकृतैर्गुणः ॥' इति गुणलक्षणं बोध्यम् । अयमर्थः —द्रव्य-
माश्रयते, तत एव च द्रव्यान्निवर्तते, भिन्नजातीयेषु द्रव्येषु दृश्यते यः स गुणः । एतेन
जातेर्गुणत्वं वारितम् । सा हि द्रव्ये निविशमाना द्रव्यं न कदाचिञ्जहाति । नच भिन्नजा-
तीयानि द्रव्याण्यभिनिविशते । यद्यपि गवाश्वादिषु प्राणित्वमस्ति, तथापि प्राणित्वेन तेषा-
मेकजातीयत्वमेव । ननु क्रियायाः पूर्वोक्तलक्षणयोगाद्गुणत्वं प्राप्नोति, सापि हि द्रव्ये निवि-

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ उपलब्ध नहीं है (केवल निचले बाएँ कोने में कुछ अस्पष्ट/कटे हुए अंश दिखाई दे रहे हैं)।

३८ साहित्यदर्पणे
'कलिङ्गः साहसिक' इत्यादौ कलिङ्गादिशब्दो देशविशेषादिरूपे
ऽर्थेऽसंभवत्तया शब्दशक्त्या तत्संयुक्तान्पुरुषादीन्प्रत्याययति, यया च
'गङ्गायां घोषः' इत्यादौ गङ्गादिशब्दो जलमयादिरूपार्थवाचकत्वाल्ल-
क्षणार्थसंबन्धं सामीप्यादिसंबन्धसंबन्धिनं तटादिं बोधयति, सा
सम्बन्धिना साम्प्रतिकेनेरा ईश्वराद्युद्भाविता वा शक्तिर्लक्षणा नाम।
पूर्वत्र हेतु रूढिः प्रसिद्धिरत्रे। उत्तरत्र 'गङ्गातटे घोषः' इति प्रतिपाद-
नाद् ... 'रामोऽस्मि सर्वं सहे' इति वक्ष्यमाणायां स्वार्थस्यैव दुःखा-
तिशयेन बोधनायां रामशब्दलक्षणायामव्याप्त्यापत्तेश्च। अत एव
'कदली कदली' इत्यादौ व्यङ्ग्यान्तरसंक्रमितवाच्यलक्षणाया मूलानेरुदाहरणमपि संग-
च्छते। अत्र द्वितीयादि कदलीशब्दानां पौनरुक्त्यात् कदलीत्वादिना अन्वयासम्भ-
वेऽपि सौन्दर्यादिना कदल्यादिरूपमुख्यार्थस्यैव बोधकतया लक्षणास्वीकारात्।
तथा चोक्तम्- 'अतः परं प्रबोधाय करसङ्कचितां कुरु करद्वयीम्।' अत्र द्वितीयकरपदस्य
पूर्वोपात्तार्थसाधारण्येऽपि करविशेषप्रतीतावपि लक्षणा। एवं च
अन्यत्राप्येवंरीत्याऽपि लक्षणा संभवति। शक्यतावच्छेदकघटितविशि-
ष्टशक्यसंबन्धरूपा लक्षणा स्वीकारात्। यथा 'त्वामस्मि वच्मि'-
इत्यादौ द्रष्टव्यम्। सा च रूढिप्रयोजनरूपा, तथा ज्ञानात्। अतो
द्वयोरेकतरसद्भावादेव सर्वत्रापि लक्षणाप्रयोजनेनाह। प्रयोजनञ्च
शीतपावनत्वादिप्रतीतिः साम्प्रतं न सम्भवति तस्य हेतुत्वमुपगतम्। 'प्रयो-
जनवतः' इत्यर्थः। अत्र प्रागुक्तयोर्दृष्टान्तयोरुभयोरेव विवक्षितयोरेव
यथोक्तलक्षणासंभवेऽप्युभयोर्द्वैविध्येनोभयत्रोदाहरणं भवतीति ज्ञापनायाय द्वित्रि-
प्रयोगेन च तेषां निर्देशः। वस्तुगत्या तु हि लक्षणा। तत्रोभयोस्तु
रूपान्तरमेवेति बोध्यम्। तच्च ग्रन्थकारेणैवोक्तम्। 'कलिंग' इत्यादिना साक्षात्
संयोगादिना लक्षणाऽनन्तरं देशसंबन्धाल्लक्षणायां मुख्यस्तद्वान्प्रतीय-
मानः पुरुषः। मुख्यशक्यस्य कलिङ्गदेशस्य वा प्रत्यक्षानुपलम्भेन देशसंबन्धाल्लक्ष-
णाभ्युपगमात्। तत्र चेत्थं मुख्यार्थबाधः। कलिङ्गः साहसिक इत्यादौ
मुख्यार्थबाधः कलिङ्ग इति। साहसिकत्वासम्भवे मुख्योऽर्थे
कलिङ्गादिशब्द इति। द्वितीयोदाहरणेऽपि तादृशं
बाधमाह - गङ्गायामिति। गङ्गापदस्य प्रवाहविशेषे रूढत्वात्प्रवाह-
स्याधारत्वेनावस्थितेर्घोषस्याधारत्वं न सम्भवतीत्याह-जलमयेत्यादिना।
यत्त्वत्रापि शैत्यपावनत्वादिप्रतीतिर्भवति, तदग्रिमग्रन्थैरेव व्यक्तीभवि-
ष्यतीति प्रतिपादयति-इत्यादिना। ननु रूढौ प्रयोजने च कथं लक्षणे-
त्याशङ्क्य तयोर्लक्षणं दर्शयति - पूर्वत्रेत्यादिना। पूर्वत्र कलिङ्गादौ
रूढिर्हेतुः। रूढिर्नाम प्रसिद्धिरित्यर्थः। उत्तरत्र गङ्गायां घोष इत्यादौ

द्वितीयः परिच्छेदः । ३९
नालभ्यस्य शीतत्वपावनत्वातिशयस्य बोधनरूपं प्रयोजनम्। हेतुं विनापि
यस्य कस्यचित्संबन्धिनो लक्षणेऽतिप्रसङ्गः स्यात्, इत्युक्तम्—'रूढेः
प्रयोजनाद्वापि' इति ।
केचित्तु 'कर्मणि कुशल.' इति रूढावुदाहरन्ति। तेषामयमभिप्रायः-
कुशाँल्लातीति व्युत्पत्तिलभ्यः कुशग्राहिरूपो मुख्योऽर्थः प्रकृतेऽसंभव-
न्विवेचकत्वादिसार्धर्म्यसंबन्धसंबन्धिनं दक्षरूपमर्थं बोधयति। तदन्ये^1
इति । प्रतिपादयतीति प्रतिपादनं वाक्यम्, तदलभ्यस्य । मुख्यशब्दघटितवा-
क्येनाप्रतिपाद्यस्येत्यर्थ । तीरस्य विप्रकृष्टतागतशीतत्वापेक्षया सन्निकृष्टतागतशीत-
त्वादेराधिक्यमत्रातिशय । एवं च 'अतिशीतेऽतिपावने तीरे घोष' इति व्यञ्जना-
जन्यबोधो लाक्षणिकशब्दप्रयोगस्य प्रयोजनमिति भाव । 'कथंचिन्न लक्षयित'
इति लक्षणाया निषेध उक्त । अशक्तितो रूढिप्रयोजनविरहात् । यथा—'स्मरो
चरणाघातं मुख मुमुखि तेऽकरोत्' । अत्र निर्जितत्व लक्ष्यते । एषा नेयार्थ-
लक्षणा दोषतया वक्ष्यते । सा च कविप्रयोगानर्हत्वात् प्रकृतलक्षणस्य लक्ष्या
न भवतीति तत्रातिव्याप्तिवारणाय चरमहेतुद्वय न्यस्तम्। तदेव दर्शयति—हेतु-
मिति । रूढिप्रयोजनयोरन्यतरमित्यर्थ । संबन्धिनो मुख्यसंबन्धिन । ल-
क्षणे लक्षणायाम् । उदाहरन्ति 'काव्यप्रकाशकारादय' इति शेष । लाति गृह्णाति।
व्युत्पत्तिः प्रकृतिप्रत्ययविभागकल्पना, ताभ्यस्तत्प्रतिपाद्य । प्रकृते प्रस्तुत-
कर्मान्वयेऽसंभवन्वियोग्यतामलभमान. । पदार्थस्यान्वयानुपपत्तिप्रतिसंधानद्वारा
लक्षणायामुपयोगित्वमित्यभिप्रायेणेदम् । अन्य इति । स्वपक्षानिप्रायेण दूषय-
1 तदन्य इति। तद्रुचिरमेतत्। अगति बाधनेऽप्यन्तराले रूढिमनुद्धा विवक्षित-
पायोगेन मुख्यसदृशं वृत्तमिति प्रत्युक्तत्वात्सन्त्वेव। नित्य प्रयोज्यप्रवृहैकेन प्रकृति-
निमित्तहीनेरे यौगिकव्यवहारस्य मुख्यतैव दुर्वारे । यथा कालस्वभावतोत्प्रेक्षा-
हेतोरादिकेऽपि निपुणस्य चन्द्रपरस्य इति योगस्य निवृत्तिमन्तमन्तरेण प्रवृत्त-
निमित्तं ते मत्वार्थेव गन्धर्वपुरेऽनतिरेवव्यवहारेऽपीति गने त्वात्सम्भवत्येवेति ध्येयम् ।
अत एव लक्षणादिरूपोऽविधेयोऽपि शब्दः। यथाऽऽहुरन्येषां साविकशब्दानां हि रू-
ढिशब्देन यौगिकशब्देषूच्यते । 'रूढिशब्दस्तु' इति ग्रन्थसन्दर्भेण चेदम् ।
यच्च मान्त्रवर्णिकोऽयं शब्दप्रयोगस्तत्र रूढार्थस्यानुसन्धानमेव केवलं प्रकृत-
तीरवृत्तित्वानुवृत्त्यर्थं न तेन दोषम् इत्युक्तं तदेतत् प्रत्युक्तम् । यतोऽत्र
ही लक्ष्यार्थः स्वरूपं विनाऽपि रूढिकृतत्वाद् दृश्यते विनाऽनुभवं विना प्रयोजनं
विभूतिगुणातिरेकेणैव स्यात् । यि च ....
प्रवृत्तिमित्यतः सापि रूढितः प्रवृत्त्यान्यैरुद्भाव्यतेऽतः सप्रयोजनरूढि-
रक्तम् । एषा च प्रयोजन रूढौ चापि न तु प्रकृतलक्षणायां गन्धमात्रं लभ्यते
नह्यागन्तुकान् द्वितीयाद्यर्थान् लक्षयितुं प्रभवन्तीति—इति ग्रन्थव्याख्यातारः ।

४६ साहित्यदर्पणे
रोपा । इयमेव रूपकालंकारस्य बीजम् । रूढावुपादानलक्षणा सारोपा
यथा—'अश्वः श्वेतो धावति' । अत्र हि श्वेतगुणवानश्वोऽनिगीर्णस्व-
रूपः स्वसमवेतगुणतादात्म्येन प्रतीयते । प्रयोजने यथा—'एते कु-
न्ताः प्रविशन्ति' । अत्र सर्वनाम्ना कुन्तधारिपुरुषनिर्देशात्सारोपत्वम् ।
रूढौ लक्षणलक्षणा सारोपा यथा—'कलिङ्गः पुरुषो युध्यते' । अत्र
पुरुषकलिङ्गशब्दयोराधाराधेयभावः संबन्धः । प्रयोजने यथा—'आयु-
र्घृतम्' । अत्रायुष्कारणमपि घृतं कार्यकारणभावसंबन्धसंबन्ध्यायुस्तादा-
त्म्येन प्रतीयते । अन्यवैलक्षण्येनाव्यभिचारेणायुष्करत्वं प्रयोजनम् ।
यथा वा—राजकीये पुरुषे गच्छति 'राजासौ गच्छति' इति ।
अत्र स्वस्वामिभावलक्षणः संबन्धः । यथा वा—अग्रमात्रेऽवयवभागे
धावति'. इत्यत्रापि 'धावति' इत्यत्र 'शोभते' इति द्रष्टव्यम् । अन्यथोपादानलक्षणा न
स्यादिति प्रागेव दर्शितम् (४३ पृ ) । अत्र निरुक्तारोपमत्त्वमुपपादयति-अत्र हीति ।
'लक्षणाजन्यपदार्थोपस्थिते प्राक्काले' इति शेषः । अनिगीर्णस्वरूपः प्रयुक्तशब्देन
प्रतिपाद्यः । एते कुन्ता इति । विषयस्य सामान्यवाचिना सर्वनाम्ना निर्देशेऽपि
विशेषरूपेणानुपस्थितां साध्यवसाना लक्षणेवेति काव्यप्रकाशकारमतम् । तद्भूतल-
मिति प्रतीतिसत्त्वे 'घटाभाववद्भूतलम्' इति प्रतीत्यनुदयात्सर्वनाम्नोऽपि विशेषरू-
पेणोपस्थापकत्वं कल्प्यत इत्यभिप्राणये पूर्वमतमङ्गीकृत्य तत्रापि सारोपा लक्षणेति
दर्शयति—अत्र सर्वनाम्नेति । आयुर्घृतमिति । अत्र शक्यसंबन्धारोपं च
दर्शयति—आयुष्कारणमपीति । अन्यवैलक्षण्येनाव्यभिचारेणेत्यत्र वाकारो
बोध्यः । लक्षणाबीजं विविधं शक्यसंबन्धं दर्शयन्बहून्यदाहरणान्याह-राजकीय
इति । अत्र राजकर्मातिशयपरिच्छेदातिशयो राजवदलङ्घ्यशासनत्वं वा प्रयोजनम् ।
अवयवभागे इत्यत्र भागशब्दः स्वरूपार्थः । अत्र प्रयोजनाभावादूढिरेव । हस्त-
१. एत इति । 'इदमस्तु सन्निकृष्टं समीपतरवर्त्ति चैतदोरूपम् । अदसस्तु विप्रकृष्टं
तदिति परोक्षे विजानीयात् ॥' इति, अवश्यन्तु भूतानवस्थितियुक्तनेनेमपि नियममेकान्ततः
श्रद्दधते । तत एव 'पूर्व पश्याभवद्' 'अभूद्भूमिः' 'बभूव रक्षः' इति 'अमुं पुरः पश्यसि'
'अमूं पुरि स्त' इति चैवमादयो. रघुवंशशिशुपालवधप्रयोगाः ।
२ अग्रेति । अग्रभूत द्रव्यमात्रात्रेऽवयवत्वेने हस्तशब्दो लाक्षणिकः । हस्ताग्रव-
१ 'उदाहृ... मागेण इत्यत्र मधुसूने २ कार्यकारणसंबन्धादुत्कृष्टत्वेन' क;
'कार्यकारणभावेन तदन्वयेनेत्यर्थम्' ग. ३ अव्यभिचारेण' इति ग पुस्तके नास्ति ४ 'आयु-
र्घृतम्' इत्यत्र सादृश्यसम्बन्धादव्यभिचारेणायुष्प्रदत्वं प्रयोजनम् इत्यपि ग पुस्तके ५ 'यथा
च क-ग, ख पुस्तके तु 'यथा' इतिव ६ दुरुपपादं क. ७ अङ्गमात्रे' ग 'हस्ताग्रदर्शने'
क-ख पुस्तके तु 'अग्रमात्रे' इति पाठो दृश्यते

द्वितीयः परिच्छेदः । ४७
‘हस्तोऽयम्’ । अत्रावयवावयविभावलक्षणसंबन्धः । ‘ब्राह्मणोऽपि तक्षा-
सौ’ । अत्र तात्कर्म्यलक्षणः । इन्द्रार्थासु स्थूणासु ‘अमी इन्द्राः’ । अत्र
तादर्थ्यलक्षणः संबन्धः । एवमन्यत्रापि । निगीर्णस्य पुनर्विषयस्यान्यता-
दात्म्यप्रतीतिकृत्साध्यवसाना । अस्याश्चतुर्षु भेदेषु पूर्वोदाहरणान्येव ॥
दन्त्वार्थशान्तिवं प्रयोजनमित्यन्ये । ब्राह्मणोऽपीत्यपिशब्दः क्षत्रियादिनिवृत्त्यर्थः । तक्षा
जातिविशेषः । समग्रतक्षकर्मणि नैपुण्यमत्र प्रयोजनम् । इन्द्रार्थामित्यिति ।
इन्द्रपूजार्थं प्रतिष्ठितास्वित्यर्थः । स्थूणासु स्तम्भेषु । इन्द्रवत्पूज्यमानत्वमत्र प्रयो-
जनम् । एतदुदाहरणचतुष्टयमपि सारोपाया एव । ‘-निगीर्णस्य यस्तु नान्येना-
न्तरा’ इति कारिकादल(दल) व्याकरोति—निगीर्णस्येति । उत्तर...

१८ साहित्यदर्पणे

सादृश्येतरसंबन्धाः शुद्धास्ताः सकला अपि ॥ ९ ॥
सादृश्यात्तु मता गौण्यस्तेन षोडश भेदिताः ।

ताः पूर्वोक्ता अष्टभेदा लक्षणाः । सादृश्येतरसंबन्धाः कार्यकारण-
भावादयः । अत्र शुद्धानां पूर्वोदाहरणान्येव । रूढावुपादानलक्षणा सा-
रोपा गौणी यथा—‘एतानि तैलानि हेमन्ते सुखानि’ । अत्र तैल-
शब्दस्तिलभवस्नेहरूपं मुख्यार्थमुपादायैव सार्षपादिषु स्नेहेषु वर्तते³ ।

दिना प्रतीयमानस्य विषयस्य निरुक्ताध्यवसानविशेष्यस्य । पूर्वोदाहरणान्येवेति ।
श्वेतो धावति । कुन्ताः प्रविशन्ति । कलिङ्गः साहसिकः । गङ्गायां घोषः प्रतिव-
संतीति । एतानीत्यर्थ । एवञ्चादीना विशेष्याणां शब्दं विनैव प्रतीयमानत्वाद्
‘गङ्गायाम्’ इत्यादौ तीर विशेष्यम् । तच्च शब्दं विनैव प्रतीयते । पुनरपि लक्ष-
णाया द्वैविध्यमाह—सादृश्येतेरेति । सादृश्यादितरे संबन्धा हेतवो यस्या इति
समासः । ‘सादृश्यात्संबन्धात्’ इति शेषः । सादृश्यसंबन्धहेतुका लक्षणा गौण्य
इत्यर्थः । तेन निरुक्तैर्द्वैविध्येन पूर्वोदाहरणान्येवेति । ‘अश्व श्वेतो धावति’ इत्यादी-
न्येवेत्यर्थ । एतानीति । हेमन्ते हि तैलाद्यभावादत्यन्तं दुःखमुत्पद्यते । तन्नि-
राकरणेन तैलानामनुपकारित्वमिति सूचनाय ‘हेमन्ते’ इत्युक्तम् । उपादानेन
अपरित्यज्यैव । सार्षपादि स्नेहेषु वर्तत इति घृतादिविलक्षणद्रवत्वरूपैकधर्मसंब-
न्धेन सर्षपादिस्नेहान्प्रतिपादयतीत्यर्थ । ‘छत्रिणो यान्ति’ इतिवत्तिलस्नेहस्यापि

1. गौण्य इति । गुणेभ्य आगता गौण्य इति विग्रहः । ‘तत आगतः’ इत्यनेन
   ‘द्विगोः’ इति ङीप् ॥

१ ‘तत्र’ ग. २ ग पुस्तके तु ‘एव’ इत्यस्याने ‘सादृश्येतर-’ इत्यादि दृष्ट्वा दृश्यते, तत्र
तत्रे “आदित्यो यूपोऽग्निर्माणी भूष्ण इन्द्र सादृश्यं' क्षणात् । क्वचिदन्वयान्निमित्तत्वात् ‘राजकीय पुरुषो
राजा’ इति । क्वचित्तात्स्थ्यात् ‘मञ्चाः क्रोशन्ति’ इति । क्वचिद्वयवहारनियमाद् ‘सप्तशतेऽभ्युदये
हस्त्योभ्यम्’ इति । क्वचित्साहचर्यात् ‘छत्रिणो यान्ति’ इति । एवमन्यान्युदाहरणान्युक्तानि । एवञ्च
षट्प्यर्था इति वचनात् । सादृश्यसंबन्धात्तु ता एवाष्टधा लक्षणा गौण्यो भवन्ति।” इति पाठान्तरं वर्तते
३ ‘नेयं प्रयोजनवती । नासिकेरादिस्नेहव्यावृत्त्या सार्षपस्नेहादिनातीय एव प्रसिद्धा नियमिन्नत्वाद्
इति ग-पुस्तकेऽधिका पाठ ४ ‘इति’ पुस्तकान्तरे नास्ति ५ क्वचित् ‘एषु यथापद्येनेन्द्रा
द्विपदनमध्याहार्यम् । तेनेन लक्षणावावच्छेदेन सारोपात्वाध्यवसानाभ्यामन्तरधर्मद्वौविध्यं समूहन-
संपन्नम् । वस्तुतस्तु त्वामनि वनि विठ्ठला ममवायोश्च विठ्ठनि' इत्यादौ ‘उपविशति कनिनीन’
इत्यादौ चाध्याहारेणापि समानविभक्तिपदसमंभावाद् ‘बदती वदती दरम् कल्प' इत्यादौ ‘रागोऽग्नि
सर्वसहे’ इत्यादौ च शब्दयोरभेदाभावात्सतिसारेपाध्यवसानासंभवानाद्दशनिदमस्य व्यभिचारः । इत्य-
ङ्क शान्त्यप्रसादाशये ‘सारोपाना तु यत्रोक्तौ विषयी विषयस्तथा । विषयन्य तुनैग्लन्निरुपान्तरान्या

• सिताः' इति व्याख्यातम् । अन्योपादानलक्षणामन्तर्गतत्वादित्युक्तत्वाद्गौणीत्वेन लक्षणेऽन्तर-
• विनापि शब्दस्यैवोपपद्यते । एतेन उपलक्षितेनार्थेन सारोपात्वमध्यवसानत्वञ्च
  च मन्यन्ते । न तु शाब्दीना लक्षणानाम् । एव च ‘गङ्गायां घोष' इत्यादाविदनादिपदस्याप्य-
  ऽध्याहारः संगच्छते ।' इत्यादिक दृश्यते.

द्वितीयः परिच्छेदः । ४९
प्रयोजने यथा—राजकुमारेषु तत्सदृशेषु च गच्छत्सु 'एते राजकुमारा
गच्छन्ति' । रूढावुपादानलक्षणा साध्यवसाना गौणी यथा—'तैलानि
हेमन्ते सुखानि' । प्रयोजने यथा—'राजकुमारा गच्छन्ति' । रूढौ
लक्षणलक्षणा सारोपा गौणी यथा—'राजा गौडेन्द्रं कण्टकं शोधयति'।
प्रयोजने यथा—'गौर्वाहीकः' रूढौ लक्षणलक्षणा साध्यवसाना गौणी
यथा—'राजा कण्टकं शोधयति' । प्रयोजने यथा—'गौर्जल्पति' ।
यत्र केचिदाहुः—गोसहचारिणो गुणा जाड्यमान्द्यादयो लक्ष्यन्ते ।
ते च गोशब्दस्य वाहीकार्थाभिधाने निमित्तीभवन्ति । तदयुक्तम् ।

५० साहित्यदर्पणे
गोशब्दाद्गृहीतसंकेतं वाहीकार्थमभिधातुमशक्यत्वाद् गोशब्दार्थमात्र-
बोधनाच्च । अभिधाया विरतत्वाद् विरतायाश्च पुनरुत्थानाभावात् ।
अन्ये च पुनर्गोशब्देन वाहीकार्थो नाभिधीयते । किंतु स्वार्थ-
सहचारिगुणसाजात्येन वाहीकार्थगता गुणा एव लक्ष्यन्ते । तदप्यन्ये
न मन्यन्ते । तथाहि—अत्र गोशब्दाद्वाहीकार्थः प्रतीयते, न वा
आद्ये गोशब्दादेव वा । लक्षिताद्वा गुणाद् । अविनाभावाद्वा।^१ तत्र, न
... तादृशमपि बोधयत्येवेत्यत आह—गोशब्दार्थमात्रबोधना-
द्येति। विरतत्वात् प्रतीत्योग्यताविरहेण नष्टप्रायत्वात्। सद्दूढशब्दिमलब्य
नियम तद्दर्शनगोचरत्वनियमादित्यभिप्रायः । नन्वस्य नियमस्य श्रेष्ठादौ व्यभि-
चारदर्शनाच्छब्दस्य पुनरपि प्रतीतियोंग्यता कल्पनीयेत्यत आह—विरताया
श्चेति। उत्थानाभावान्न प्रतीतिजननौन्मुखीभावविरहात्। श्रेष्ठादौ धर्मान्तरे गृही-
तसंकेतस्यान्यार्थान्तरं बोधयतु। प्रकृते तु गोत्वे गृहीता शक्तिर्गोव्याधर्यं बोधयति
यदि तदा तादृशमपि बोधयेत्तदानिश्चयेव लक्ष्यार्थबोधसम्भवेन लक्षणैव नाङ्गीक्रियेतेति
भावः। स्वार्थेति। स्वार्थो गोत्वम् । तत्समानाधिकरणेत्यर्थे । गुणसाजा-
त्येनेति । लक्ष्यत्वगुणानां गव्यार्थसहचारित्वासंभव इति भावः। आद्ये प्रती-
तिरिति । न प्रथमः, न गोशब्दजन्यप्रत्यक्षतः । असंकेतितत्वाद् गोशब्दार्थ-
... भवतु । न तृतीयः, अविनाभावजन्यप्रत्यक्षः। शाब्देऽन्वयेऽ-
संभवात् शाब्दबोधविषयत्वानभवात् । अत्र हेतुमाह—शाब्दीति । एव-
म्... मन्मथिष्योच्यम् । अर्थापत्त्यादिना मीमांसकानां मते
... शाब्दी विषयवत्तार्थाकार्थतद्वृत्त्याम् । अन्यथापत्ति-
... न स्यात् । न च लक्ष्यार्थेन तत्र को-
... । तद्विशेषेणान्वयस्य लक्षणाया अर्थमत्त्वात्। न च
... त्पादकमिति वाच्यम् । लक्ष्यार्थेऽनन्वितत्वप्रसङ्गेनैतद्-
... । गोशब्दात्
... । लक्ष्यार्थे प्रयोगसामर्थ्यवत् ...
...
...
...
१. ...
२. ...

द्वितीयः परिच्छेदः । ५१

प्रथमः । वाहीकार्थस्यासंकेतितत्वात् । न द्वितीयः । गोगवयचन्द्रमु-
खादिशब्दद्वन्द्वानामलवयवप्रसादादिसाम्येऽप्यन्योन्यस्यान्यतमशब्दार्थानभि-
धायकत्वात् । न तृतीयः । अविनाभावलभ्यार्थस्य शाब्देऽन्वये
प्रवेशासंभवात् । शाब्दी ह्याकाङ्क्षा शब्देनैव पूर्यते । न द्वितीयः ।
यदि हि गोशब्दाद्वाहीकार्थो न प्रतीयेत, तदास्य वाहीक-
शब्दस्य च सामानाधिकरण्यमसङ्गतं स्यात् ।
तस्मादत्र गोशब्दो मुख्यया वृत्त्या वाहीकशब्देन सहान्वयम ल-
भमानोऽज्ञत्वादिसाधर्म्यसम्बन्धाद्वाहीकार्थं लक्षयति । वाहीकस्याज्ञत्वा-
द्यतिशयबोधनं प्रयोजनम् । इयं च गुणयोगाद्गौणीत्युच्यते । पूर्वा
तूपचारामिश्रणाच्छुद्धा । उपचारो हि नामात्यन्तं विशकलितयोः
शब्दयोः सादृश्यातिशयमहिम्ना भेदप्रतीतिस्थगनमात्रम् । यथा—

संदिप्रवर्तात्' इति जैमिनिसूत्रोक्तं न स्यात् । आक्षेपापेक्षया लक्षणाया मुख्यार्थबा-
धादिप्रतिसंधानसापेक्षत्वेन विलम्बार्थोपस्थापकत्वात् समवाये विरोधेऽविप्रक-
र्षाद्विलम्बोपस्थापकत्वात् । 'श्रुतिर्द्वितीया क्षमता च त्रिं वाक्यं पदान्येव तु
सहतानि । सा प्रतिज्ञायाः प्रथमित्यपेक्षामानं श्रुतो योगदलं समेना ॥' इति
कारिका सूत्रार्थव्याख्या । न द्वितीयः, न प्रतीतिरित्युभयपक्ष । अस्य गोश-
ब्दस्य, वाहीकशब्देत्यनन्तर चकारो योज्यः । सामानाधिकरण्यमेकार्थप्रति-
पादकत्वम् । फलितमाह—तस्मादिति । तस्मादुपदर्शितभङ्गी दोषगणैः ।
अन्वयमिति । अभेदान्वयेनेत्यर्थि । अज्ञत्वादीति । व्यश्मिन्वेऽपि शुचि-
गयोरूपसंमिलनिश्चयमेदं निर्वचनम् । अन्यथा शुक्यदनयोरूपमेचगच्छान्वयो
न संभवति । प्रयोजनमिति । अज्ञताद्यभेदप्रतीति प्रयोजनमिति काव्यप्रका-
शकारः । इयं चेति । गुणस्य साधारणधर्मस्य योगात् संनिधानाज्जाता गौणी-
त्यर्थः । तदुक्तम्—'तद्गुणानुगुण्येन प्रवृत्तेरिति च गौणः' इति । लक्षणान्तरं
ब्रूते—उपचारानङ्गीकृतपदभिन्नसम्बन्धहेतुर्लक्षणा । पूर्वा गङ्गायामित्युदा-
हृतनिदर्शना । शुद्धायास्तयोर्भेदशेषत्वेन औचित्यदाह—तथा चेति 'गुणः
पदः' रसवादि विनाशेण उपचारमिवात्युक्त्वा न सादृश्यात् प्रकारान्तरेण
पदान्तरं निर्दिश—अत्यन्तमिति । उपचारविशेषणं चास्य भेदाभाव-
यभेदरूपत्वेनान्वयेि । विशकलितेत्यायुक्ते सादृश्याविनाभावेन
सम्बन्धस्येदमेवमिश्रभावेन भेदप्रतीतेरपलापरूपम् उपचारम् । भेद-
हेतित्वां यान्य च स्वरूपत्वे साधकत्वम्—इति यथा युक्तं च

1. जैमिनि......

५४ साहित्यदर्पणे
'स्निग्धश्यामलकन्तिलिप्तवियतो वेल्लद्वलाका घना
वाताः शीकरिणः पयोदसुहृदामानन्दकेकाः कलाः ।
कामं सन्तु दृढं कठोरहृदयो रामोऽस्मि सर्वं सहे
वैदेही तु कथं भविष्यति हहा हा देवि धीरा भव ॥'
द्वैविध्यमाह—धर्मीति । धर्मी लक्ष्यः । तद्वृत्तिपदार्थो धर्मः । स्निग्धश्याम-
लेति । तिर्यग्ण श्रीरामस्योक्तिरियम् । लिप्तेति । व्याप्तेत्यर्थः । वेल्लद्वलाका सच-
ञ्चलबलाका इत्यर्थः । पयोदसुहृदा मयूराणामानन्दजनिका आनन्दजनिता वा केकाशब्दविशेषः ।

1. स्निग्धश्यामलेति । व्याख्यातोऽयं श्लोकः चमत्कारातिशयलाभाय पुनर्व्या-
   ख्यायते—अत्र रामशब्दोऽतिरस्कृतः । तथाहि—स्निग्धया सहृदयहृदयरम्यया श्यामल्या
   प्रसिद्धनीलनिभविशेषया कान्त्या कान्तिगुण विशिष्टया लिप्तमिव व्याप्तमिव वियन्नभो येः । वेल्लन्त्यो
   वायुवशाच्चञ्चला नवत्वेन परमाग्रतया प्रकर्षवशाच्च बलाकाः सितपक्षिविशेषा येषु
   ते तादृशा घनाः । एव नभस्यानुद्गामेक वर्णने । द्वितीयोऽपि दुःसहाः । यतः सूक्ष्मतरे-
   ण शीकरेणोपेता वाता इति मन्दमन्दत्वमेषामनियतदिग्भागगमनं च बहुवचनेन सूचितम्
   अतिदुःसहदुश्चिकित्स्यव्यसनधिया आह—पयोदो मेघः, सुहृत् केकानामनुकूलप्रद
   आनन्दं येषां केका केकशब्दानि तान्येवतानामानन्देन हर्षेण केका शब्दविशेषाः त
   ... ... । तादृशं तु यद् पयोदसुहृत् तेन म्नाय्यन्ति । मय च दुःसहा इति भाव
   ... ... ... ... ... वियोगम् । पञ्चमप्रतिष्ठानवाटने । विधाताना माषाग्
   ... ... ... ... प्रियतमा हृदये निधाय महत्तमाह—काममिति । दृढं
   ... ... । कठोरहृदय इति । गमशब्दाच्यतिशिकेपात्रकाष्ठादानाय कठोरहृदयपद-
   ... ... विहितं रामोऽस्मि विप्रलम्भिनि इति । अन्यथा गाढम् दृढतरवपुर्हृदयप्रकर्षेणः
   ... ... ... ... ... यद् दुर्वारवेदनाभिधानं तदप्यलम्भो न व्यथयेदिति । स एव
   ... ... ... ... प्रसिद्धम् । अत एव संयुक्तसंयोगविभाषनान्वेति
   तत्र । प्रकृष्टदुःखसहेन । अतीवक्लेशं विगलनामात्म्यम् । तेन हि सर्वसहे
   ... ... भवन्त्येवम् प्रकृष्टव्यथितप्रकृतेर् दृढनिरूढा प्रिया नागतावती
   ... ... ... ... ... वैदेहीति नामग्रहणाद्—इयमिति । विदुः ... तुषा
   ... ... । यत्र तादृशाशब्देनोद्देश्यत्वं विवक्षयाऽमृत देवेति धन्या भूयात्, यतो
   देव्या विशुद्धिरभिरूप्या ईश्वरेण सम्भाषिता पूर्णा, । देवेति" महतो यादृशी
   कश्चिन्माहात्म्यगुणयुक्तः सन्, तद्दर्शयति महिम्ने । अतिविस्मयरमणीयः प्रसिद्ध-
   महामहिमेति विवृत्तम्—हा हा हेति खेदद्वैगुण्येण द्विरुक्तिः, अनुकम्पायां वा,
   ... ... ... ... ... ... धीरा भव ... दुःखसहिष्णुर्भव, धैर्यमवलम्बस्वेत्यर्थः
   ... ... ... ... ... ... ... तु दुःखसहिष्णुर्न भवति,
   ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
   ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
   ... ... ... ... ... ...

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.