साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

५२६ साहित्यदर्पणे
तत्रैकदेशविवर्ति श्लिष्टं यथा मम—
( करमुदयमहीधरस्तनाग्रे गलिततमःपटलांशुके निवेश्य ।
विकसितकुमुदेक्षणं विचुम्बत्ययममरेशदिशो मुखं सुधांशुः ॥ )
समस्तवस्तुविषयं यथा—अत्रैव 'विचुम्बति—' इत्यादौ 'चुचुम्बे
हरिदबलामुखमिन्दुनायकेन' इति पाठे । न चात्र श्लिष्टपरम्परितम् ।
तत्र हि१ 'भृङ्गदावलिदम्भोलिः—'(५२३) इत्यादौ राजादौ पर्वतत्वाद्यारोप
विना वर्णनीयस्य राजादेर्दम्भोलितादिरूपाणां सर्वथैव सादृश्याभावा-
दसंगतम् । तर्हि कथं 'पद्मोदयदिनाधीशः—' इत्यादौ परम्परितम्,
राजादेः सूर्यादिना तादृशस्य तेजस्वितादिहेतुकस्य संभवात्—इति न
वाच्यम् । तथा हि—राजादेस्तेजस्वितादिहेतुकं सुव्यक्तं सादृश्यं न
न प्रकृते विवक्षितम् । पद्मोदयादेरेव द्वयोः साधारणधर्मतया विवक्षित-
त्वात् । इह तु महीधरादेः स्तनादिना सादृश्यं पीनोत्तुङ्गत्वादिना सु-
व्यक्तमेवेति न श्लिष्टपरम्परितम् । क्वचित्समासाभावेऽपि रूपकं
दृश्यते—
'मुखं तव कुरङ्गाक्षि सरोजमिति नान्यथा ॥'
क्वचिद्वैयधिकरण्येऽपि यथा—
'सौजन्याम्बुमरुस्थली सुचरितालेख्यद्युभित्तिर्गुण-
ज्योत्स्नाकृष्णचतुर्दशी सरलतायोगश्वपुच्छच्छटा ।
यैरेषापि दुराशया कलियुगे राजावली सेविता
तेषां शूलिनि भक्तिमात्रसुलभे सेवा कियत्कौशलम् ॥'
सितच्छत्रारोपे निमित्तम् ॥ करमिति । कर किरणमेव हस्तम् ॥ पद्मोदयादेव
पद्मोदयादिशब्दस्यैव । द्वयो रूप्यरूपकयो राजादिसूर्याद्योः ॥ नन्वत्र शब्दसाम्य-
विवक्षावशात्प्रसिद्धतेजस्वितादिरूपसाम्यविवक्षायास्तु 'त्रैलोक्यमण्डपस्तम्भा' इ-
त्यादौ तु दीर्घत्वपीवरत्वादि साम्यसंभवेनात्र तन्मूलक एव स्तम्भाद्यारोपोऽस्तु
त्रैलोक्यादौ मण्डपत्वाद्यारोपस्य तत्कारणत्वस्वीकारेण किमिति चेत् । न । स्तम्भा
यथा मण्डपभारसहिष्णवस्तथा हरिविवाहवस्त्रैलोक्यभारसहिष्णव इति साम्यस्यैव प्रकृते
विवक्षितत्वात् । तच्च त्रैलोक्यादौ मण्डपत्वाद्यारोपं विना दुर्बोधम् । समासाभा-
वेऽपीति । अत एव दण्डिना व्यस्तं समस्तं व्यस्तसमस्तं चेति त्रिविधं रूपकमु-
क्तम् । 'श्रुततया' इत्यभेदे तृतीया । अन्यथा तादात्म्यारोपो न स्यात् ॥ सुचरितमे-
१. 'हि' इति क-पुस्तके नास्ति. २. '-रूप्य' स-घ- ३. 'असंभवात्' ख घ. ४ 'शूलिनि' क