साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)
Sahityadarpana of Vishwanatha with Hindi Commentary
कविरत्न आचार्य विश्वनाथ / पं. शालिग्राम शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 374, कुल 506 में से
संदर्भ में पढ़ेंतृतीयः परिच्छेदः । १५१
अज्ञातभर्तृव्यसना मुहूर्तं कृतोपकारेव रतिर्बभूव ॥'
अथ विबोधः—
निद्रापगमहेतुभ्यो 'विबोधश्चेतनागमः ।
जृम्भाङ्गमङ्गनयनमीलनाङ्गावलोककृत् ॥ १५१ ॥
यथा—
'चिरंरतिपरिखेदप्राप्तनिद्रालुग्वानां
चरममपि शयित्वा पूर्वमेव प्रबुद्धाः ।
अपरिचलितगात्रा कुर्वते न प्रियाणा-
मशथिलभुजचक्राश्लेषभेदं तरुण्यः ॥'
अथ स्वप्नः—
स्वप्नो निद्रामुपेतस्य विषयानुभवस्तु यः ।
शोकः । इति नियतस्यान्यम् । संस्तम्भकता प्रतिपन्ना । स्तिमितनयनत्वं
मोहस्य सूचिकम् । व्यसनं विपत् ॥ निद्रापगमहेतवो गम्भीरनिनदादयः तैर्जनितः
सञ्जातो विबोधः । नयनमीलनं नेत्राञ्चलम् ॥ चरमं शयनादिपद-
पश्चात् । पूर्वं नयनप्रबोधात्प्राक् । अपरिचलितं परिक्षेपितं कुर्वते न लाघवम्-
णेन नयनङ्गम् । 'प्रतिचित' इति पाठे निश्चलम् भुजानिमेषं निजं प्रकृष्टम्
१. विबोध इति । निद्रानाशक कारण से होने वाले बोध (विबोध) जागृति-
रूप भाव-अङ्गाङ्गमरोड़न नेत्रमिंचन हुये अङ्ग का देखना ... भी इस भावका लक्षण
कहा । देदीप्यमानकथा रूपानुभावयुक्त । नेत्र को नहीं खोलना मूर्च्छा और
इसका साधारणलक्षण । विलोकि समोह उसके अन्दर कभी नहीं दृष्टिगोचर
होता है ।
२. चिरमिति । बहुत देर तक सुरत से थककर सोयी हुई तरुणियाँ बहुत देर
से सोकरके पूर्व (रात में) जागती हुई भी प्रिय के आलिङ्गन में ढीलापन न
होने की इच्छा से अङ्गोंको बिना हिलाये-डुलाये चुपचाप पड़ी रहती हैं ।
इस प्रकार विबोधका अनुभाव निश्चल शयनाङ्ग विस्तार आदि नहीं किया ।
३. स्वप्न इति । जब मन केवल सूक्ष्म इन्द्रियोंके साथ जीवात्मा में रहता
है तब सोये हुये जीव को जो विषयों का अनुभव होता है वह