साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

अथान्तःपुरसहायाः—
तद्वदवरोधे ।
वामनषण्ढकिरातम्लेच्छाभीराः शकारकुब्जाद्याः ॥ ४३ ॥
मदमूर्खताभिमानी दुष्कुलतैश्वर्यसंयुक्तः ।
सोऽयमनूढाभ्राता राज्ञः श्यालः शकार इत्युक्तः ॥ ४४ ॥
आद्यशब्दान्मूकादयः । तत्र षण्ढवामनकिरातकुब्जादयो यथा
रत्नावल्याम्—
नष्टं वर्षवरैर्मनुष्यगणनाभावादपास्य त्रपा-
मन्तःकञ्चुकिकञ्चुकस्य विशति त्रासादयं वामनः ।
पर्यन्ताश्रयिभिर्निजस्य सदृशं नाम्नः किरातैः कृतं
कुब्जा नीचतयैव यान्ति शनकैरात्मेक्षणाशङ्किनः ॥
शकारो मृच्छकटिकादिषु प्रसिद्धः । अन्येऽपि यथादर्शनं
ज्ञातव्याः ।
अथ दण्डसहायाः—
दण्डे सुहृत्कुमाराटविकाः सामन्तसैनिकाद्याश्च ।
दुष्टनिग्रहो दण्डः । स्पष्टम् ।
ऋत्विक्पुरोधसः स्युर्ब्रह्मविदस्तपसस्तथा धर्मे ॥ ४५ ॥
त्स । स्वयमेव महदेव निष्पादक प्रधानकरणम् ॥ तद्वदिति । अवरोधेऽन्त-
पुरे । वामनादयो नायकस्य सहाया इत्यर्थः । शकारितानेपक्षः क्लीबो वा । शका-
रमाह—मदेति । मदमूर्खताभ्यामभिमानी अहं महानिति ज्ञानवान् । मदा-
दिप्रभवान् वा ॥ नष्टमिति । वानरवेगेनान्त पुरप्रविष्टं विदूषकमवलोक्य भये-
नान्तःपुरस्थाना पलायनवर्णनमिदम् । नष्टमदर्शन्तां प्राप्तम् । वर्षवरै र्षण्ढैः ।
'सौविदल्ला कञ्चुकिनः' इत्यमरः । किर पर्यन्तदेशस्तमटतीति किरात इति नाम्नाः स्ववा-
च्यशब्दास्य सदृशं योग्यं पर्यन्तदेशं प्राप्त इत्यर्थः ॥ मृच्छकटिक नाटिकाविशेषः ।
अन्ये म्लेच्छाभीरादयः । अटाटिनि दण्डारिणः ॥ ऋत्विगिति । धर्मे धर्मकर्मणि
१. दण्डेति । राज्ञो ये दण्डमदन्ति दण्डः । 'दण्ड दमने' । डण्डी । मूर्खा-
र्थादित् बहुव्रीहिः । तेन दण्डानुवृत्तय बह्मवत्कुलं प्रभोः सद्य नाशमाप्नुयात् ।
इत्यादी दण्डो दण्डकर्मकरणम् । 'ये सामन्तादयः इत्यतः पूर्वम् नीतिशास्त्रविदः ।
स चाऽत्र गृहीत भवेत् ते तु मन्त्रिणः स्युस्ततः' इति पाठान्तरं केषुचित्कोशेषूपलभ्यते ।
२. मूर्खेति । शकारोऽयं नराधमश्चेत् इत्युचितम् ।