साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

तृतीयः परिच्छेदः । ९९
१इत्यन्तःपुरसुन्दरीः प्रति मया विज्ञाय विज्ञापिते
देवेनाप्रतिपत्तिमूढमनसा द्वित्राः स्थितं नाडिकाः^२ ॥
कृतागा अपि निःशङ्कस्तर्जितोऽपि न लज्जितः ।
दृष्टदोषोऽपि मिथ्यावाक्कथितो धृष्टनायकः ॥ ३६ ॥
यथा मम—
शोणं^३ वीक्ष्य मुखं विचुम्बितुमहं यातः समीपं, ततः
पादेन प्रहृतं तया, सपदि तं धृत्वा सहासे मयि ।
किंचित्तत्र विधातुमक्षमतया बाष्पं सृजन्त्याः सखे
ध्यातश्चेतसि कौतुकं वितनुते कोपोऽपि वामभ्रुवः ॥
अनुकूल एकनिरतः—
१एकस्यामेव नायिकायामासक्तोऽनुकूलनायकः ।
यथा—
अस्माकं सखि वाससी न रुचिरे, ग्रैवेयकं नोज्ज्वलं,
नो वक्रा गति, रुद्धतं न हसितं, नैवास्ति कश्चिन्मदः ।
किंत्वन्येऽपि जना वदन्ति सुभगोऽप्यस्याः प्रियो नान्यतो
दृष्टिं निक्षिपतीति विश्वमियता मन्यामहे दुःस्थितम्^२ ॥
अप्राप्तिनिश्चयशून्यं वा मनो यस्य तेन ॥ कृतागाः कृतापराध । मिथ्यावाक् मयै-
तन्न कृतमित्ययथार्थवचन ॥ तं पादम् । अत्र प्रथमपादेन कारिकाया प्रथमपा-
दोक्तं द्वितीयपादेन द्वितीयपादोक्तं लक्षणं वेदितव्यम् ॥ अस्माकमिति । कस्या-
श्चिन्नायिकाया उक्तिरियम् । ग्रैवेयक कण्ठभूषणम् । वक्रा चित्रा । उद्धतमुत्कटम् ।

1. इतीति । इति अन्तःपुरसुन्दरीः प्रति विज्ञाय यन्मया यद् वक्तव्यं तदवगम्य मया
   विज्ञापिते विनिश्चय निवेदिते सति । एतदुक्तं भवति—ऋतुत्सवं तावदनुपक्षणीया किमुत
   कुन्तलमहाराजतनया, साधारणोऽपि समयो दुर्लङ्घ्यः किमुतापनायस्तत्सन्मोहिन्या-
   यागतसमागमसमय., सामान्योऽपि जने परतन्त्रता किमुत कमलाललामकमलाप्रयुक्ते ।
   एवमुत्तरोत्तराधिककार्यसंपादनेऽपि महाराज्ञाः प्रसादनं तावत्सर्वोपरीति रहस्यम् ॥
2. नाडिका इति । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया ॥
3. 'वरुणवेक्ष्य चुम्बितुमर्' इति प्राचीयान् पाठ. ॥
   १. ग-पुस्तके तु 'सा... सान्द्रस्विद्यत्तनूत्तुङ्गतनूत्तुङ्गकुचेन किं वक्षक्षर... प्रतिनिश्चयनिश्चयात्मने
   नोदाह्यते । रक्ते प्र... सहसा तन्मुन्तनष्टै तया स्रष्टा रभसेन तन्मुखावलोक्या च
   तदित्युक्तम्' इति परणीतमुदाहरणं दृश्यते २. 'रख्या-' इति पाठिका ग-पुस्तके ।
   ३. ... 'इत्यदि' इत्यादिर्गं ग-पुस्तके.